Хас биирдии саха сүрэҕэр ыһыах кэмэ – күүтүүлээх күндү кэм
Саха киһитэ ыһыахтан үрдүк үөрүүнү, чыпчаал астыныыны, чаҕылхай өйдөбүллэри өйүгэр-сүрэҕэр сөҥөрдөр. Киһи сыллааҕы олоҕун түмүгүн таһаарыныыта, кэлэр сылын барылын түстэниитэ ыһыах кэмигэр буолар. Дьэ ол иһин саха ыһыаҕы көтүппэт. Ол курдук, үрдүк Айыылартан түһэр алгыс сүмэтин, саамал кымыһы ыймахтыыр курдук, ис кутугар иҥсэлээхтик иҥэринэр, бар дьоннуун этэҥҥэ күөххэ үктэммит үөрүүгэ-көтүүгэ кыттыһар. Маны сэргэ ыһыах киниэхэ кыс уста эккэ-хааҥҥа иҥмит дьаҥ-дьаһах кырыатын кыйданар, олох ындыытын салгыы соһоругар кутун-сүрүн ыраастанан бөҕөргөтүнэр, сэниэ-эрчим киллэринэр, бэйэ бодотун өрө тардынар дьоллоох-соргулаах түһүлгэнэн буолар. Кэлэр төгүрүк сылы туоруур эрчими, күүһү-уоҕу ылаары кини аал уоту аһатыы, алгыһы түһэрии сиэригэр-туомугар, Айыыларга тиийэр алгыстаах тойуктарга, оһуохайга, күрэхтэргэ кыттан, сылаатын таһаарынар, ис туругун бөҕөргөтүнэр. Ыһыах сүрүн ис хоһооно, биир сүдү суолтата итиннэ сытар.
Саха киһитэ кыһынын төһө да тыйыс айылҕа кыһарҕаныгар сырыттар, ыһыахха наадалааҕын сыр-мыр уурунар-мунньунар. Хаайтарыылаах хараҥа уһун киэһэлэргэ көмүлүөгүн сыралҕаныгар куустаран олорон, ырыатын-тойугун, олоҥхотун-чабырҕаҕын, ойуутун-кылыытын, тустуутун-хапсаҕайын сэмээр бэлэмнэнэр. Күннээҕи үлэтин быыһыгар сүүрүк атын көрө-истэ дьарыктаан, үүттээх биэтин кымыска диэн эрдэттэн былааннаан, түүлээх чөмчөкөтүгэр саба быраҕан барыллыы-буһара сылдьар буолар. Оннук үгэс былыргыттан быйылга диэри сылын ахсын байытыллан, аныгы кэмҥэ киһи көрө сөҕөр гына сиэдэрэйдик сайынна.
Айылҕа хаамыытыгар дьүөрэлээн, сааскы көмүөл барыытын, бастакы күөх от, мутукча тыллыытын сэргэ киһи бэйэтин өйүн-санаатын, этин-хаанын, олоҕун хаамыытын бүтүннүү саҥаттан сөргүтүнэр, саҥалыы күүһү-уоҕу мунньунар. Тоҕо диэтэххэ, кини иннигэр өссө биир кыһарҕаннаах кыһыны, бүтүн дьылы туоруо турар. Ону туоруур туһугар умайар уот куйааска өрө мөхсөн, сүөһүтүгэр оттонор саамай эппиэтинэстээх кэмэ субу кэлиэ. Онон бэс ыйыгар күн саамай күүстээҕэр, ыһыах кэмигэр, аар айылҕа күүһүттэн алгыстаах харысхалы ыларыгар киниэхэ бэрт кылгас түгэн бэриллэр. Этэргэ дылы, «хапсыһыы» иннинээҕи арыый да холку, чаҕылхай түгэннэринэн баай, үөрүүлээх, дьоллоох түгэн, ыһыах ыйа – бэс ыйа.
Итэҕэл сиэрин, ыһыах аналын, сиэрин-туомун үчүгэйдик үөрэппит, чинчийбит дьоммутунан И.А. Худяков, В.Л.Серошевскай, Л.А. Афанасьев-Тэрис, А.С. Федоров, А.Н. Павлов-Дабыл, К.Д. Уткин-Нүһүлгэн, В.А. Кондаков, М.С. Иванов-Багдарыын Сүлбэ, М.А. Попова уо.д.а. буолаллар. Сорох дьон ыһыах дьиҥ суолтатын билбэтиттэн саха Саҥа дьылын бырааһынньыга диэх курдук сыһыаннаһыы, көннөрү көр-нар курдук ылыныы баар буолар. Ис дьиҥин иҥэн-тоҥон көрөн үөрэппит саха итэҕэлин чинчийээччилэрэ бары ыһыаҕы ыһыы, сиэри-туому толоруу бэрт дириҥ суолталааҕын ыйаллар. Бүгүн биһиги сахаҕа ыһыах, итэҕэл уонна сиэр-туом суолталарын туһунан суруйуубутугар норуокка баар сүрүн өйдөбүллэргэ уонна учуонайдарбыт этиилэригэр тирэҕириэхпит.
Саха итэҕэлэ уонна сиэр-туом
Тыйыс тымныы кэм илгэ сайынынан солбуллар, сырдык хараҥаны баһыйар Улуу Тунах кэмигэр уйгуну-быйаҥы төлкөлүүр ыһыах ыһыллар. Өбүгэ саҕаттан олохтоммут сиэри тутуһан, Бастакы Бэрэсидьиэммит М.Е. Николаев Ыйаах таһааран, Саха сирин үрдүнэн ыһыаҕы ыытарга бэс ыйын 21 күнүн национальнай бырааһынньыгынан биллэрбитэ. Онтон ыла балачча кэм ааста эрээри, ыһыахпытын бу күҥҥэ эрэ буолбакка, сай устатын тухары, бэл, күһүҥҥэ диэри араастаан ааттаан сиэрэ суох элбэхтик ыыта сылдьарбыт хайдах эрэ сатамньыта суох көстүү буолла. Оттон саха итэҕэлин тарҕатааччыларбыт бэлиэтээн этэллэрин курдук, куйаар хаттыгастарыгар олорор Үрдүк Айыылары маанылыыр, үҥэр-сүктэр, сүрүн итэҕэлбитигэр аналлаах сиэри-туому толорууга анаан сылга биирдэ ыытар ыһыахпыт күнэ ала-бэлиэ, ураты суолталаах, дириҥ силистээх-мутуктаах күн. Онон чопчу биир күҥҥэ буоларын ситиһиэхтээх этибит. Ол кыалла илик.
Саха Аар Айыыларга, Күҥҥэ, айылҕа сүдү күүһүгэр үҥэрэ-сүктэрэ, кинилэри маанылыыра-амаҕаччылыыра ыһыах аһыллыытыгар айах тутар сиэри-туому толорууга муҥутуур чаҕылхайдык арыллан көстөр. Бу айылҕа күүстэригэр сүгүрүйүү сүдү ис хоһоонноох сиэрин-туомун толоруу түгэнэ бүтүн омугу Аар Айыылар иннилэригэр биир өйгө-санааҕа сомоҕолуур, хас биирдии киһи кутун-сүрүн өрө көтөҕөр итэҕэлгэ түмэ тардар суолталаах. Саха киһитэ бу сиэргэ-туомҥа сылдьан, Айыылар алгыстарын ылаары, инники олоҕор күүстээх эрэлин бөҕөргөтүнээри, айылҕа абырыыр-араҥаччылыыр айыыларыгар сүһүөхтээх бэйэтэ сүгүрүйэр. Күнтэн кэлэр муҥутуур ньэгири иҥэринээри, Күнү көрсүү сиэригэр-туомугар хайаан да кыттар. Көтөр-сүүрэр көҕө көбөн, төрөөн-ууһаан көнньүөрэр-көрүлүүр, айылҕа силигилии тыллар үтүөкэннээх кэмигэр киһи барахсан дууһалыын сырдаан, итии хаана ирэн, иэнин устун тыгыалыыр, айар-тутар көҕө көхсүн иһигэр кырылыы кыынньар.
Ыһыах сиэрин-туомун туһунан иҥэн-тоҥон үөрэппит К.Д. Уткин «Сах саҕаттан. Ытык санаа ыйар ыллыгынан» үлэтигэр былыргы үгэстэргэ сиэр-туом диэн этии өйдөбүлэ киһиэхэ хайдах олохсуйарын-күүһүрэрин быһаарарыгар сиэр уонна туом диэн тыллар суолталарын араартаан быһаарбыта баар. Киһини санаата салайарын саха былыргыттан билэр буолан, куруук үүнэ-тэһиинэ суох бара сатыыр санааны киһи быһыытыгар киллэрэн биэрэргэ сиэр диэни, сиэри тутуһуу диэни үөскэппитэ диэбит.
Оҕону кыра эрдэҕиттэн сиэри тутуһарга үөрэтэн, олох эрдэттэн сиэргэ сыһыараллар эбит. Оччоҕо сыыһа-халты туттунан, алҕаһы оҥоруута быдан аҕыйаан, олоҕун киһи быһыылаахтык олорор иитиини ылар. Маны К.Д. Уткин үчүгэй сиэрдэри үтүктэн, ону элбэхтик оҥоруу туом диэн ааттанарын, устунан норуот үгэһигэр кубулуйарын бэлиэтээбит. Оттон маннык үгэс оҕону сиэри-туому тутуһар гына иитиигэ туһаайыллыыта кэлин кини үчүгэй үгэстэри, сиэри-туому бэйэтинэн толоро, тутуһа сылдьар киһи буола улаатарыгар улахан көмөлөөҕүн ыйбыт. Ытык сиэрбит-туоммут көлүөнэттэн көлүөнэҕэ ити курдук бэриллэн, үйэлэри уҥуордаан бара турар. Бу – норуот эт мэйиитигэр иҥэн сылдьар төрүт өйдөбүлэ, төрүт итэҕэлэ. Норуот олоххо эрэлин, көмүскэлин, харысхалын уонна олох салҕана турар эргиирин тутаах куода. Күҥҥэ, уокка, айылҕа иччилэригэр үҥэр-сүктэр норуот ол да иһин «арҕаһыттан тэһииннээх Айыы дьоно, көхсүттэн көнтөстөөх Күн дьоно» диэн ааттаныаҕын ааттанар.
Салама суолтата, сүөһүнү туттуу уонна ыһыах алгыһа
Ыһыах буолуохтаах сиригэр бастакы сиэр-туом – салама ыйааһын уонна чэчири анньыы. Маны итэҕэли тарҕатааччылар биир туспа сиэр-туом быһыытынан көрөллөр. Салама – Айыы дьонун араҥаччылыыры, харыстыыры этэр анал бэлиэ. Өбүгэлэрбит саламаны Айыылары кытта ситимниир, Айыы дьоҥҥо чугаһыыр далаһата дииллэрэ. Итэҕэл быһыытынан, Айыылар сиргэ үктэммэттэр, саламанан далаһаланаллар. Салама дьолу, уйгуну, сырдык, үтүө санааны тардар, куһаҕан тыыны ырааҕынан тэйитэр суолтаҕа туттуллар. Дьөһөгөй оҕотун кылынан-сиэлинэн хатыллыбыт ситии быаҕа араас өҥнөөх сырдык таҥас кырадаһынын, туостан быһыллыбыт сыспай сиэллээх, хороҕор муостаах моһуоннарын, ыаҕайа, ньирэй томторугун санатар туос оҥоһуктары тиһэллэрэ.
Салгыы өбүгэ биир кэһиллибэт сиэринэн-туомунан ыһыах сүрүн чааһын иннинэ сылгы биитэр ынах сүөһү өлөрөн, кини хаанын-сиинин сиргэ иҥэрэн, Үрдүк Айыылары алы гынан, маанылаан аһатыы буолар. Айыылары маанылыырга толук туттуллубут сүөһү этин хорчуоппа диэн ааттаан улахан олгуйдарга ыргыччы буһаран, уостарынан үллэстэллэр. Эмис эти амсайбыт дьоҥҥо сэниэ-ньэгир киирэн, үөрүүлэрэ үрдээн, санаалара көнньүөрэн, дьоллоох күн тэрээһиннэригэр кыттарга бэлэм буолаллар.
Сиэр-туом саҕаланыан иннинэ тоҕус түптэни уматан түһүлгэни ыраастыыллар. Итинтэн салгыы ыһыах алгыһын түһэрии сиэрэ-туома толоруллар. Итэҕэл үөрэхтээхтэрэ алгыс диэн тыл «алы гын» диэн суолталааҕын ыйаллар. Кинилэр бэлиэтээбиттэринэн, бастаан ыһыах буолуо биир хонук иннинэ алгысчыт Үрдүк Айыылартан көрдөһөр сиэри-туому толорон, көҥүл ылбыт буолуохтаах.
Алгыс Айыыларга тиийэригэр аал уоту оттуллар. Оччоттон баччаҕа диэри хас биирдии саха саамай итэҕэйэр айыыбыт — уот иччитэ Хатан Тэмиэрийэ. Алгыһынан киһи баҕа санаатын толорор, куһаҕантан күрүөлэнэр, хараҥа тыынтан харыстанар, дьайы дьалбарытар, сүргэтин көтөҕөр, тускуга туһаайар.
Айыылары, иччилэри уотунан күөмэйдээн бастыҥ аһынан – арыынан, сөлөгөйүнэн, кымыһынан, саламаатынан, алаадьынан күндүлүүллэр, сылгы сиэлинэн, ынах түүтүнэн эбэтэр чэйинэн сыт таһаараллар. Чуолаан үчүгэйдик умайар, уоту күөдьүтэр астар тутуллалларын учуонайдар этэллэр. Улахан, элбэх алаадьыны биэрдэххэ, кыайан умайбакка, хоруоран, буруолаан, куһаҕан сыты таһаардахха, атын адьарай, абааһы буулуон сөп.
Айыылартан алгыс түһэриитин туомун алгысчыт сүдү күлүүс тыл күүһүн туһанан толорор. Онон алгысчыт туох да сыысхалы таһаарбат туһугар кыһаныахтаах. Алгыс сыыһа этиллиитэ сэрэхтээх. Ол тута буолбатаҕына, үс хонон баран биллиэхтээх эбит. Үс хонук иһигэр кэтэнэн көрүү кэннэ туох да биллибэтэҕинэ, алгыс сөпкө түһэриллибит дэнэр.
Бу сиэри толоруутугар алгысчыт анал таҥастаах, маллаах, уохтаах кымыстаах, арыылаах алаадьылаах, саламааттаах, арыалдьыттаах буолар. Дьэ манна ыһыахпыт тоҕо ыһыах дэммитин быһаарар хамсаныы оҥоһуллар. Ол курдук, алгысчыт илиитин иһинэн кымыһынан ыһыахтаан, айылҕаны, от-мас иччилэрин үрүҥ илгэнэн аһатан маанылыыр.
Бу түгэн туһунан И.А. Худяков алгысчыт тылын-өһүн сүhэн ылбытын ааҕабыт: «Дьыл ыпсыытыгар, ый саҥатыгар, күн үтүөтүгэр үрүҥ тунаҕынан ибир ыhыаҕынан ыhабын». Тунах диэн тугуй? Тунах диэн биир кэм тунаарыйан көстөр өҥү этиллэр. От-мас силигилээн көҕөрөн турарын «күөх тунах» дэниллэр. Өбүлэлэрбит «үрүҥ тунах» диэн үрүҥ ас дэлэйэр кэмин этэллэрэ.
Аны биир туспа сиэр быһыытынан тохсус халлааҥҥа тиийэ олорор бары Айыыларга тиийэр гына салгыны хамсатар күүстээх дорҕоонноох, кылыһахтаах тойук толоруллар. Маны үүт маҥан таҥастаах, үрдүк тумустаах хороох бэргэһэлээх тойуксут толорор. Тыл сүдү күүһүн уонна алыптаах күлүүһүн туттан, алгысчыт уонна тойуксут Айыылары дьоҥҥо хайыһыннараллар. Маннык сиэр-туом түмүгэр ыһыах түһүлгэтин бар дьонугар айыы тыына иҥэриллэр.
Ыһыах уонна манчаары
Ыһыах биир дьикти сиэрин-туомун – манчаары оту бочуоттааһын туһунан Багдарыын Сүлбэ суруйбута баар («Коммунизм суола», 26.03.1987). Кини Өлүөхүмэҕэ сылдьан, манчаарыны ыһыахха хайдах тутталларын кырдьаҕастартан илэ бэйэлэриттэн истэр дьолломмутун туһунан кэпсээбит.
Өлүөхүмэ Иккис Нөөрүктээйитигэр төрөөбүт 68-таах П.А. Иванов 1952 с. Бэс Күөлүгэр тэриллибит ыһыахха эмээхситтэр хаппыт ситиилэригэр манчаары ото тиһиллибитин бүтүннүү тула үүммүт хатыҥнарга буолунай ыйаабыттарын кэпсээбит. Хатыҥ элбэх үүнэр буолан, чэчири аспат эбиттэр. Ол оннугар дьэ ол манчаары оту тутталларын туһунан манныгы кэпсээбит: «“Хаастаайап Көстөкүүн диэн ситии курдаах, ол ситии куругар манчаарылардаах, тула бүтүннүү. Ити малаецтар курдук, оруобуна. Эмиэ ситиигэ манчаарылаах бастыҥалаах. Уонна куобах туохтаах эрэлээх этэ. Бу куйааска куобаҕы тоҕо кэтэрий диэн дьиктиргии санаабытым. Сэлиэт дуу, туох дуу. Дэйбиирдээх. Эмиэ манчаары. Ситии быанан кэлгиллибит. Чорооҥҥо арыылаах кымыстаах. Улахан баҕайы. Кыайа тутарын сөҕөбүн. Ити үлүгэри. Кинини арыаллыы сылдьар кытыйаҕа арыылаах алаадьылаах эмээхсин баар. Тус-туспа ходуһаларын, сирдэрин ааттаталыы-ааттаталыы, ол кинилэр иччилэригэр аадырыстаан, тыл этэттээтэ. Инньэ гына-гына, кымыһыгар дайбыырын уга-уга, кымыһын ыла-ыла ыскайдыыр, туо хатыҥҥа, туо уокка. Эмээхсин хаалсыбат, саппай уопсан иһэр”. Дьэ ити. Манчаары ырааһырдар, куһаҕан тыынтан араҥаччылыыр кыахтаах от курдук көрүллэр эбит. Олорор дьиэҕэ куһаҕан тыыны киллэрбэт, алларааттан да таһаарбат. Сиргэ тэлгииллэр, түннүккэ ыйыыллар. Ыһыахтыыр түһүлгэ тула – манчаары. Үрүҥ аһыҥ халыҥ манчаары тэллэххэ турар. Аны кымыскын, киниэхэ манчаары сүүмэҕин уган ылан бараҥҥын эрэ, иһэҕин. Аан дойду, сир иччилэрин кымыһынан, манчаары сүүмэҕиттэн таммалатан, аһатаҕын. Алгысчыт бэйэтэ эмиэ манчаары симэхтээх. Ол кини дурдата-хаххата буолуохтаах» диэн М.С. Иванов-Багдарыын Сүлбэ суруйан хаалларбыта кэрэхсэбиллээх.
«Кымыс үрдүн охторуу» уонна оһуохай суолталара
«Кымыс үрдүн охторуу» диэн туом «кырдьаҕаһы ытыктаа» диэн суолталаах эбит. К.Д. Уткин бу туһунан үлэлэригэр үрүҥ сиэллээх чороон айахха кымыһы толору кутан ытык кырдьаҕаска туттаралларын туһунан бэлиэтээбит. Ытык кырдьаҕас «кымыс үрдүн охторон» баран, кымыстаах чороонун «Уруй!» диэн баран үстэ өрө анньар. Ол кэнниттэн бу чороонноох кымыстан түһүлгэҕэ олорор дьону кэритэ сылдьан күндүүлүүллэр. Ити кэннэ түөлбэ-түөлбэ төбүрүөннээн олорон, тото-хана аһыыллар. Ыһыах күн киһи барыта тот сылдьыахтаах диэн сиэр тутуһуллар. Тоҕо диэтэххэ, аччык киһи өйө-санаата атыҥҥа сылдьар, аска, тот дьоҥҥо ымсыыра сылдьарыттан иҥсэ-обот тэнийиэ диэнтэн дьон бэркэ дьаахханар. Ол иһин баар дьону кими да матарбакка, быырпаҕынан, аһынан-үөлүнэн күндүлүүллэр. Тотон-ханан манньыйбыт дьон күн устатыгар күүстээх күрэхтэргэ, ырыаҕа-тойукка, оһуохайга-олоҥхоҕо кыттыбытынан бараллар.
Ыһыах биир биллэр туомугар оһуохай киирсэр. Оһуохайга биир киһи этэрин хатылааһын, биир тэҥник хамсаныы – саха дьонун түмэр туом. Оһуохайдыы сылдьан этээччи тылын хатылаан биир өйү-санааны, биир сомоҕо буолуу тыынын иҥэринэллэрэ, соҕотохсуйууттан, санаа муунтуйуутуттан босхолонон, үҥкүү хамсаныытыгар көҥүл босхо көччүйэллэрэ, эти-сиини сайҕаан, чэбдигирэллэрэ.
Оһуохай үөрэхтээхтэрэ эр дьон уонна дьахталлар бииргэ оһуохайдааһыннара нус-хас олоҕу, түмсүүнү бэлиэтиирин, оттон аҥаардас эр дьон эрэ туспа оһуохайдааһыннара туох эрэ ыарахан түгэҥҥэ, ону тулуйууга бэлэмнэнэр сүрү көтөҕүү оһуохайа буолар ыйаллар. Ыһыах дьоно күн тахсыар да диэри оһуохайдыахтарын сөп.
Күн улууһун дьоно
Ыһыах биир суолталаах сиэрэ-туома – күнү көрсүү. Туом күн илин саҕахтан ойон тахсыытын кытта тута оҥоһуллар. Алгысчыт арыалдьыттарынаан киирэн, аал уотун оттон, Айыылары күндүлээн аһатан маанылыыр. Дьон илиилэрин өрө уунан, ытыстарын күн диэки туһаайан кини ыытар күүстээх ньэгиринэн ииттэллэр, дууһаларын, өйдөрүн-санааларын ыраастаналлар, баҕа санаалара туолуутун көрдөһөллөр. Күн бастакы сардаҥаларын көмүс сарпахтара кылабачыйааттарын кытта оруобуна бу кэмҥэ алгыс тыла өрө амалыйан тахсан, Орто туруу дойдуга Айыылар арчылыыр, көмүскүүр күүстэрин түһэрэр. Ону кытта ыра санаа холбоһон, Айыыларга тиэрдиллэр, сиргэ-уокка тарҕанан, иччилэр истэллэр. Ол кэннэ ыһыах дьоно хаҥас ытыстарын хара быардарын туһаайыытынан туттан, Үрүҥ Күҥҥэ сүгүрүйэн махтаналлар.
Бу курдук күн тахсыытын иччилээх күүһүгэр уйдаран, киһи-халлаан-күн-айылҕа ситимэ олохтонор, биир сомоҕо турук үөскүүр. Күҥҥэ үҥэр арҕаһыттан тэһииннээх Айыы дьоно, көхсүттэн көнтөстөөх Күн улууһун киһитэ ити курдук өйүн-санаатын, сиэрин-туомун, итэҕэлин күүһүнэн киҥкиниир киэҥ куйаары кытта бииргэлэһэн, олох улуу муоратыгар тыыннаах хаалар, өлбөт үөстэнэр, көмүскэнэр суолун оҥосторо. Норуот муудараһын иҥэриммит итэҕэлбит чыпчаал тэрээһинэ – ыһыах – аны да кэлэр үйэлэргэ саха дьонун күүстээх алгыһынан араҥаччылыы турдун. Аныгы кэм сайдыылаах сахата Үрүҥ Тунах ыһыаҕын дьоллоох түһүлгэтигэр кыынньар кымыһынан, арыылаах алаадьынан, үрүҥ сөлөгөй саламаатынан өбүгэлэрин сиэринэн-туомунан Үрдүк Айыыларын уотунан күөмэйдээн үрүҥ илгэнэн айах тутан, маанылаатын-мааллаатын!
Елена Иванова.
