Дьиэ кэргэн олоҕор ханнык эмэ тургутууну этэҥҥэ аһарыы ыалы өссө сомоҕолуур уонна олох устун киэҥ хардыынан айанныырга көҕүлүүр.
Бэйэлэрэ этэллэринэн, быйыл оннук тургутууну ааспыт дьонунан Таатта улууһун Ытык Күөл сэлиэнньэтин ытык-мааны ыаллара Парасковья Николаевна Петрова уонна Тимофей Тимофеевич Аржаков дьиэ кэргэннэрэ буолар. Ол туһунан биэс оҕо иһирэх ийэтэ Парасковья Николаевна маннык кэпсиир:
– Быйыл уон бэһис төгүлүн ыытыллыбыт өрөспүүбүлүкэтээҕи «Далбар Хотун» күрэххэ кыттыы биһиги дьиэ кэргэҥҥэ улахан тургутуу этэ. Олоҕум аргыһа Тимофей Тимофеевич элбэх киһи түмсэр сиригэр сылдьарын, киэҥ эйгэҕэ биллэри-көстөрү олох сөбүлээбэт, сылайабын диэн ааттыыр. Бэл, аймахтарын да бэлиэ күннэригэр сылдьымыан сөп. Онон «Далбар Хотун» куонкуруска кыттарга санаммыппын истэн баран, аккаастан диэн икки күнү быһа көрдөспүтэ. Уолаттарым эмиэ: «Ийээ, эн сыанаҕа тахса үөрүйэххин, оттон биһиги куттанабыт, кыргыттаргын уонна кийиит-тэргин кытары бэйэҥ кытын», – диэн эмиэ иннилэринэн буолбатахтара. Ол эрээри барыта Айыы сиэринэн табыллан, аҕабыт, үс уолбут, кыргыттарбыт, кийииттэрбит барысахалыы таҥнан-симэнэн, Дьокуускай куорат биир улахан уораҕайын сыанатыгар бар дьон иннигэр тахсыбыппыт. Кэрэчээн кийииттэрбит, бэйэбит кыргыттарбыт барысүүрэн-көтөн көмөлөһөн, тэбис-тэҥҥэ сылдьыбыттара. Онон биһиги дьиэ кэргэҥҥэ наһаа үчүгэй, умнуллубат түгэннэр буолбуттара.
Күрэххэ өрөспүүбүлүкэ күүстээх дьахталларын кытары кыттаммын бэйэбэр эрэлим күүһүрбүтэ, бэйэбинэн киэн туттубутум. Уолаттарым эмиэ киэн туттууу өрөгөйүн билбиттэрэ. Улахан уолум Мичил биир идэлээхтэрэ көрөннөр, ийэтин туһунан үтүө тыллары эппиттэриттэн олус үөрбүтэ, долгуйбута. Күрэх кэнниттэн уолаттарбыт: «Ийээ, сахалыы таҥнар наһаа үчүгэй эбит, олус сөбүлээтибит, мантан инньэ ыһыахтарга сахалыы таҥастаах сылдьар эбиппит», – диэбиттэрэ ийэ киһиэхэ истэргэ олус үчүгэй. Онон «Далбар Хотун» күрэх биһиги дьиэ кэргэҥҥэ иҥэрбитэ, биэрбитэ, бэлэхтээбитэ олус элбэх. Өрөспүүбүлүкэ таһымнаах күрэххэ кытыннарбыттарыгар наһаа махтанабыт. Күрэххэ киирбит 24 сайаапкаттан 7 киһи иһигэр киирии – улахан ситиһии уонна кыайыы дии саныыбыт.
Кырдьыга да, Парасковья Николаевна дьиэ кэргэнэ бэйэлэрин билиһиннэриилэрэ, атын да нүөмэрдэрэ туох эрэ ураты тыыны биэрбиттэрэ. «Алгыс аартыга» диэн толорууларыгар «Айар» кинигэ кыһатыгар тахсыбыт «Олохпун салайабын, үтүөнү түстүүбүн» уонна «Тарбахчааннар оонньууллара» диэн ийэлэрин кинигэлэрин кыргыт-тарга, кийииттэргэ түҥэппиттэрэ. Салгыы Парасковья Николаевна алгыс ырыатын толорбута, тойуктаабыта уонна бары оһуокайынан түмүктээбиттэрэ киэҥ сэҥээриини ылбыта «Сандалы» түһүмэххэ барыта өрүс балыгыттан бүлүүдэлэрэ эмиэ ураты буолбута.
30-тан тахса сыл – оҕону иитиигэ
Парасковья Николаевна Нам улууһун Нам сэлиэнньэтиттэн төрүттээх. Дьокуускайдааҕы 2-с нүөмэрдээх педагогическай училищеҕа оҕо уһуйаанын иитээччитин, салгыы 2006 сыллаахха Шолохов аатынан Москватааҕы судаарыстыбаннай педагогическай университекка логопед учуутал идэлэрин ылбыта. 30-тан тахса сыл оҕону иитиигэ үлэлээн, ол иһигэр түөрт сыл фольклорга уһуйан кэллэ. Билигин Ытык Күөлгэ «Күн туллуктара» уһуйааҥҥа логопедынан үлэлиир. Иллэҥ кэмигэр айылҕалыын алтыһа-рын, балыктыырын, иистэнэрин, баайарын, кинигэ ааҕарын сөбүлүүр.
Тыа ыалын сиэринэн, кэргэнин дьонун кытары сүөһү-сылгы иитэллэр, оҕуруот аһын хото олордоллор.
От үлэтиттэн уһуйуллан тахсаҕын
Парасковьялаах Тимофей аан бастаан Амма Эбэ кытылыгар билсиилэрэ – бэйэтэ кэрэ кэпсээн. Икки таптаһар сүрэх сарсыарда күнү көрсөн баран көрбүттэрэ, арай массыыналарын бамперын икки өттүгэр икки күөрэгэй кэлэн олорбут. Дьиктитэ диэн, ол кэнниттэн моһуоктуу сылдьыбыт массыыналара түргэнник собуоттаммыт. Онтон ыла Парасковья пара чыычаахтары мунньар идэлэммит.
«Дьиэ кэргэммитигэр саамай үтүө кэмнэрбитинэн уолаттарбытыныын- кыргыттарбытыныын, кэргэним бииргэ төрөөбүттэрин кытары Амма хочотугар баран оттуурбут буолар. Бары күргүөмүнэн оттуубут, балыктыыбыт, сынньанабыт.
Кэргэним Тимофей оҕону мөҕөрү-этэри, бэл, сэмэлиири да сөбүлээбэт. Этэргэ дылы, кыргыттарын үрдүнэн үрүҥ чыычааҕы көтүппэт, кинилэри таҥара курдук көрөр. Мин санаабар, ити сөп. Кыргыттары чахчы сибэкки курдук көрүөххэ наада дии саныыбын. Оттон уолаттарбытын саллааттыы иитэлээбиппит. От үлэтэ уолаттарбытын үлэҕэ үөрэп-питэ. Ол сылдьан кинилэр балыктыырга, кустуурга үөрэнэн, булка уһуйуллубуттара. Күһүн куска эмиэ сылдьаллар. Кэлин анааран көрдөххө, үлэҕэ уһуйуллуу барыта от кэмигэр буолар эбит дии саныыбыт.
Оҕолорбутунан сэмээр киэн туттабыт. Уолаттар-быт бары үөрэхтэнэн, идэ арааһын баһылаан, үлэ, үөрэх дьоно. Кыргыттарбыт 9-с уонна 11-с кылаастары бүтэрэр эксээмэннэрин туттардылар. Бары долгуйабыт. Ол эрээри мин итинник ноҕуруускалары бэйэни тургутуу курдук ылынабын, миигин сайын-нарар дии саныыбын. Кэргэним миэхэ сүрүн тирэҕим, барытын өйдүүр, сүбэлиир, кини эппитэ сөптөөх буолар, миигиннээҕэр быдан мындыр өйдөөх. Дьиэ кэргэн иллээх-эйэлээх уонна ийэлээх аҕа бэйэ-бэйэлэригэр сыһыаннара үчүгэй буоллаҕына, ол ыччаттарыгар эмиэ бэриллэр», – диэн төрөппүт дьолуттан сэгэтэн ылар.
«Тулалыыр эйгэбэр махталлаахпын»
«Далбар Хотун» күрэх «Айыы Хотун» номинациятын ылбыт Парасковья Петрова ытык киһибит Афанасий Семенович Федоров «Айылҕа сорҕотобун» үөрэҕэр дьарыктанан, билигин алгыстыыр, арчылыыр. Ону сэргэ Сыдьаайа уонна Байдам Филипповтар үөрэхтэрин кыһатын бүтэрэн, ыраастааһын, эмтээһин идэтин баһылаабыт.
«Дьоҥҥо туһалыырбынан киэн туттабын, сөбүлүүбүн, астынабын. Хабаровскайга, Уссурийскайга уонна байыаннай дьайыыга бөлөҕүнэн тиийэн, ыччаттарбытын арчылаан, эмтээн-томтоон, дойдубут аһынан күндүлээн, санааларын бөҕөргөтөн кэлбиппит. Уолаттарбыт “эһиги кэлэн бардаххытына, наһаа чэпчиибит” диэн этэллэрэ биһигини эмиэ кынаттыыр (Бу үлэтин иһин Хабаровскай уонна Уссурийскай байыаннай чаастарын махтал суруктарын ылбыта. – Н.Е.).
Тулалыыр эйгэбэр наһаа махталлаахпын. Билигин ыра санаам – байыаннай дьайыы түмүктэнэн, ил-эйэ олохтонон, ыччаттарбыт, күүстээх аҥаардарбыт бары этэҥҥэ эргиллэн кэлэн эйэлээх олоххо олоруулара», – диэн кэпсэтиибитин түмүктүүр.
Надежда Егорова – Намылы
