Саха ыала былыргыттан билиҥҥэ диэри оҕолоро улаатан, киһи-хара буолан, уруу тардар, ыал буолар күннэрин сэмээр күүтэллэрэ. Оҕону туспа ыал оҥорон, улахан олоххо үктэннэрии дьиэ кэргэн биир муҥутуур ситиһиитэ дэнэр. Былыр кэргэн кэпсэтии кэмигэр биир сүрүн болҕомтону хайаан да халыымҥа (сулууга) уураллара. Бүгүн биһиги бу тула кэпсэтиибитигэр сахаларга уруу сиэрин-туомун, үгэстэрин үөрэппит учуонайдар Я.И. Линденау, В.Л. Серошевскай, А.Е. Кулаковскай, Г.В. Ксенофонтов уонна да атыттар бэлиэтээбиттэригэр, саха дьонугар билигин да баар, тыыннаах өйдөбүллэргэ тирэҕирэн сырдатыахпыт.
КЭРГЭН КЭПСЭТИИ СИЭРЭ-ТУОМА
Биллэрин курдук, былыргы сахаларга ыал буолуу, урууну тэрийии сүрүннээн түөрт түһүмэхтэн турара: кэргэн кэпсэтии – уол өттүттэн суорумньунан кэргэн буолар кыыһы
ыйыттарар сыҥаах хоҥнорор кэһиилээх кэпсэтии; түhэ барар – сулуу сорҕото төлөммүтүн кэннэ кыыс дьиэтигэр малааһын уонна күтүөттээһин (күтүөт кэргэн кэпсэтэр кыыһын дьиэтигэр бастакы кэлиитэ); уруу – сулуу толору төлөммүтүн кэннэ сүктэр кыыс күтүөт дьиэтигэр көһөн кэлиитигэр тэриллэр уруу чалбараҥа; төркүт –
кийиит, ыал буолан олорон, бэйэтин дьонугар аан бастаан баран кэлиитэ.
Былыр саха ыала кыыс, уол оҕолорун ыал буолар урууларыгар быдан эрдэттэн бэлэмнэнэллэрэ. Кыыстарын сүктэр таҥаһын, киэргэлин, энньэтигэр тиийэ сэмээр булуна, мунньуна сылдьаллара. Ону ааһан оҕону кыратыттан ыал ийэтэ илдьэ сылдьан уһуйа, дьиэ иһинээҕи-таһынааҕы сиэргэ-туомҥа барытыгар күннэтэ такайара-иитэрэ. Уолу эр киһи эбээһинэстэригэр биир оннук үөрэтэн улаатыннараллара. Ол уһуйууларыгар эбии аны ойох ыларга туттуллар сулууну төлүүргэ бэлэмнэнии барарыгар сүөһүнү, сылгыны элбэтэргэ, бултаан күндү түүлээҕи мунньунарга кытыннараллара. Өбүгэлэрбит ыал, кэргэн буолууга бу курдук улахан болҕомтону ууран-нар, ийэ, аҕа ууһа быстан-эстэн хаалбатыгар, салҕанан бара, ууһуу, тэнийэ
турарыгар кыһаналлара. Оччолорго төһө да олох кыһарҕана элбэҕин үрдүнэн, кинилэр күннээҕинэн тыыннаах олоруу эрэ туһун буолбакка, быдан ырааҕы, кэскиллээҕи кө-рөллөрө. Ол да иһин саха омукка ыал буолууга сыһыаннаах сиэр-туом эҥинэ-эгэлгэтэ элбэх, хас биирдиитэ олус кэрэхсэбиллээх уонна суолталаах.
Сахаларга кэргэн кэпсэтии сиэрэ-туома урут үксүн кыһыҥҥы кэмҥэ, тохсунньуттан ураты арыый да холку соҕус ыйдарга ыытыллара. Былыр от үлэтин түбүктээх быһымах кэмнэригэр ол кыаллыбата. Кэпсэтиини да ыытары, урууну да тэрийэри сахалар саҥа тахсан, үүнэн эрэр ыйга оҥороллоро. Бу улахан суолталаах кэпсэтиини ыытааччынан
ыллыктаах тыллаах-өстөөх ытыктанар киһи, ол суох буоллаҕына, уол аҕата бэйэтэ буолара. Соҕотох буолбакка, сороҕор икки-үс буолан тиийиэхтэрин сөбө. Чэйдии олорон ыраах-чугас эргиннээҕини эҥсэн кэпсэтэн баран, сыыйа-баайа кэлбит соруктарын таайтара соҕус этэллэрэ. Кэпсэтии табыллыах курдук буолар түгэнигэр кийиит буолуохтаах кыыс аҕатыгар бэлэхтэрин-туһахтарын харчынан, түүлээҕинэн эбэтэр сүөһүнэн биэрэллэрэ. Бу аата кыыс дьоно сөбүлэспиттэрин бэлиэтэ диэн буолара.
Дьэ бу кэннэ сүрүн кэпсэтиигэ киирэллэрэ – сулуу кээмэйин, ону төлүүр болдьоҕу, кыыс бэйэтин кытта илдьэ барар энньэтин, урууну хаһан ыытары быһаарсыы. Сулуу кээмэйэ, төлөнөр болдьоҕо быһаарыллыбытын кэннэ урууга бэлэмнэнии уонна ыытыы халыым хаһан төлөнөн бүтүүтүттэн улахан тутулуктааҕа. Сороҕор күтүөт буолуохтаах
уол өттүттэн сулуу төлөбүрэ бытаардаҕына, биитэр кыыс, олус оҕотук буолан, дьонуттан араҕа охсуон баҕарбатыттан уо.д.а. тутулуктанан, уруу буоллар болдьоҕо хас эмэ ыйга, бэл, биэстии да сылга диэри уһуон сөбө.
ХАЛЫЫМ
Сулуу, харамньы, халыым диэн үгэс Азия омуктарыгар киэҥник тарҕаммыт, билигин да
баар көстүү. Суолталара сүрүннээн майгыннаһар курдук. Оттон сахаларга сулууну төлөөһүнү сорох чинчийээччилэр ыал кыыһа дьиэтигэр көмө, үлэһит илии буолан бүтэн, атын ыалга кийиит буолан барыытын толуйуу курдук быһаараллар эбит. Оттон кийиит көһөн барарыгар илдьэ барар сайыҥҥы, кыһыҥҥы таҥаһын, туттар малын-салын, сүөһүтүн энньэ диэн ааттаан илдьиитин онно тиийэн туттар, туһанар, олорор ороскуотун толунар, бас билэр баайа буоларын ыйаллар.
Эргэ барар саастаах кыыс сүктэр таҥаһын ийэтин, эбэтин кытта эрдэттэн тиксэн бэлэмниир: урууга кэтиллэр мааны таҥаһы, киэргэли таһынан иһирдьэ-таһырдьа,
үлэҕэ кэтиллэр үс көрүҥ таҥаһы. Холобура, дьиэҕэ кэтиллэр халадаай, олооччу, этэрбэс курдук таҥастары киллэрбэккэ туран, бууктаах сон, дьабака бэргэһэ, сүүһү тымныыттан харыстыыр намыасха, кулгааҕы тымныыттан, тыалтан мэһэйдиир кулгаах эмсэҕэ, түөһү, күөмэйи харыстыыр уолук симэҕэ, түөhүнньүк, олус тымныыга сирэйи бүөлүүр аннах, үтүлүк көрүҥнэрэ уо.д.а. Оттон көмүс киэргэлтэн салбырҕастаах
ытарҕалаах, биһилэхтээх, бөҕөхтөөх, кылдьыы тараахтаах буолуохтаах. Маны көмүс ууһугар анаан эрдэ оҥортороллоро. Ким төһө кыанарыттан көрөн энньэҕэ илдьэ барар сүөһүтүн, сылгытын ахсаана ыал аайы атын-атын буолар. Оттон күтүөт өттүттэн сулууга бэриллэр сүөһү, сылгы, харчы, күндү түүлээх кээмэйэ эмиэ бу ыал төһө кыахтааҕыттан быһаарыллара.
Былыр кыыһы кыанар, баай ыал уолугар күүһүнэн кэргэн биэрии түгэнэ балачча элбэх эбит. Онуоха сорох булугас өйдөөх кыргыттар уол кыайан төлөөбөт сулуутун этэллэрэ үһү. Бу түгэҥҥэ саха бары истэн билэр номоҕун туһунан Николай Якутскай «Төлкө», Леонид Попов «Тоҕой Сэлэ», Иван Алексеев «Суоһалдьыйа Толбонноох» айымньыла-рыгар ахтан хаалларбыттарын, Саха театра араас кэмнэргэ туруорбут испэктээкиллэрин санатан ааһар тоҕоостоох.
Өссө 1959 сыллаахха «Эдэр коммунист» хаһыат 72 №-гэр Георгий Кардашевскай «Суоһалдьыйа Толбонноох» диэн суруйуута баар. Кини бэлиэтээһинигэр уруккута Хочо (билиҥҥитэ Сунтаар) улууһугар аатырбыт Арыылаах эбэҕэ Моонньо кулуба диэн олорбут үһү диэн суруллар. Кини кыыһын Мойбордуур Мотуруунаны, норуокка сураҕырбыт сахалыы аатынан Суоһалдьыйа Толбоннооҕу, ыраахтан-чугастан ыйыттарар буолбуттарыгар, кыыс туран барыларын сирэн сир-буор сирэйдэтэлээбит.
«Ол саҕана биирдэ Моонньо кулуба Аанньаахха (урут Өлүөхүмэ) киирэ сылдьан, урукку атаһыгар Мойуор атыыһыкка күүлэйдээбит. Ол атыыһыт ойох ыла илик, туран эрэр уоллаах эбит. Икки сүҥкэн баай дьон аһыы олороннор, “оҕолорбутун холботолуохха, Аанньаах, Хочо улуустарын үйэ-саас тухары уруулуу оҥортуохха”
диэн кэпсэппиттэр.
Инньэ гынан, Мойуор атыыһыт уолун кытары Моонньо кыыһын көрө Хочоҕо кэлбиттэр. Кыыс, уруккутун курдук, кыккыраччы аккаастаан кэбиспит. Онуоха аҕата атыннык тыынан турбут: “Мас курдук сөбүлэс, итинтэн ордук ыраахтааҕы уола эйигин кэлэн ыйыттарыа дуо?” – диэбит. Онон Бөтүрүөп иннигэр сыбаайбалаан баралларыгар кэп-
сэппит.
Аанньаахтар болдьохтоох кэмнэригэр тиийэн кэлбиттэр. Тойбохой– Арыылаах икки ардыгар балтараа көстөөх сиргэ ат олугун аайы кыһыл көмүс манньыаты быраҕан испиттэрин кэннилэриттэн бэрэмэдэйдээх киһи батыһа сылдьан, ону хомуйа испитэ үһү диэн үһүйээн баар. Дьэ, аарыма уруу-оонньуу тэриллибит, ас-үөл ыһыллыбыт. Сарсыарда күтүөт киһи сүөм түһэн турбут. Онтон оонньууга киирэн, үҥкүү тыла этэн сырбаппыт. Этэр тылын хоһооно диэн: “Бачча барҕа баайбын, күдэн үппүн холооҥҥо да куппуппун, барбахха да матайдаабыппын”. Ити кэнниттэн Суоһалдьыйа Толбонноох сүтэн хаалбыт. Уруу дьоно барыта үс хонугу быһа көрдөөннөр, кыыс сис хаба ортотугар харыйа маска ыйанан, өлөн турарын булбуттар. Сотору кэминэн Суоһалдьыйа Толбонноох улахан үөр буолбут. Кинини “Хочо хотуна” диэн ааттыыллара үһү».
Номоххо сулуу кээмэйэ, баҕар, эбиилээх, баһыылаах соҕустук кэпсэммит буолуон сөп. Үксүгэр сулуу төһө буолара хайа-хайаларыгар тэҥ соҕус, үксүгэр араа-бараа буоларын учуонайдар ыйаллар. Судургутук эттэххэ, кыыс да, уол да дьоно оҕобут атын ыалга үтүрүм-хатырым тутуллубатын туһугар диэн энньэ-сулуу кээмэйдэригэр сөп түбэһэр соҕус гына тэрийэн ыытарга кыһаналлар. Маннык сиэринэн икки аҕа ууһа бэйэлэрин икки ардыларыгар эйэ дэмнээхтик быһаарсар үгэһи тутуһалларын Г.В. Ксенофонтов «Урааҥхай сахалар» диэн кинигэтигэр эмиэ бэлиэтээбит.
Былыр уруу чалбараҥа үс-түөрт хонук устата барар эбит. Түмүктүүр малааһын «биhирэм хонук» диэн ааттанар. Манна кыыс уонна уол дьоно, аҕыйах аймах-билэ дьон эрэ хаалан, саҥа ыал инники олоҕун-дьаһаҕын туһунан түмүк кэпсэтиилэри ыыталлар. Уруу бүтэн, кыыс дьоно дьиэлэригэр төннөллөрүгэр уол дьоно сылгы, ынах эбэтэр атын күндү бэлэҕи биэрэн ыыталлар. Бу бэлэххэ хардатын аны биир эбэтэр үс сыл иһинэн эдэр ыал кийиит дьонугар баран ыалдьыттаан төннүүлэригэр кыыс дьоно уол дьонугар харда бэлэҕи (төркүтү) ыыталлара. Бу курдук аймахтыы буолбут дьиэ кэргэттэр ылсан-бэрсэн ыксалаһан, чугастыы сыһыаны сыыйа-баайа олохтууллар.
Төркүт суолтата манна, үөһэ этиллибитин курдук, уруу бүтүүтүгэр кыыс дьонугар күтүөт дьонуттан бэриллибит бэлэххэ харда бэлэҕи ыытыыга сытар. Аны туран кыыс хайа аймаҕар сылдьар, хонор да, ол аймаҕа эдэр ыалга эбэтэр оҕотугар диэн бэлэх-
туһах биэрэн ыытар сиэр-майгы тутуһуллар. Чинчийээччилэр быһааралларынан, бу ордук уруу кэмигэр бэлэххэ тиксибит аймахтарга сыһыаннаах эбит.
ХАЛЫЫМЫ СУОХ ОҤОРУУ
Архыып докумуоннарыттан биллэринэн, сулууну ууратар уонна 17 сааһы туолбут эрэ киһи ыал буоларын туһунан дьаһал сэбиэскэй былаас олохтоммутун кэннэ 1924 сыллаахха III Бүтүн Саха сиринээҕи сийиэскэ ылыллыбыт. Кэлин 18 саастан ыал буолуу көҥүллэммит. Үлэһит дьахталлар делегаттара дьахтары атыы, эргиэн табаарын
курдук сыһыаннаһыыны тохтоторго туруорсуулара ити кэмтэн ыла олоххо күүскэ киирбит. 1924 сыллаахха ахсынньы 28 күнүгэр тахсыбыт «Автономная Якутия» хаһыат бу курдук суруйбута баар: «Недопустимое зло. Не так давно гр. 3 Мельжахсинского наслега Шарин И.Н. высватал себе невесту – дочь вдовы (фамилию не знаю) Жабыльского насл., девицу 13 лет, за следующий калым: 6 п. масла, 1 кобыла, 1 бык
и 1 корова. Нужна упорная, решительная борьба с этим позорным наследием прошлого, унижающим достоинство женщины».
Дьон олоҕор халыым олус дириҥник киирбит буолан, олохтоох Сэбиэттэр, оннооҕор сууттар арахсар дьон баайын-дуолун үллэстиилэригэр син балачча өр ыарырҕата сылдьыбыттара биллэр. Тоҕо диэтэххэ, дьахтар илдьэ кэлбит энньэтин, төлөммүт халыым кээмэйдэрин быһаарыы олус бутуурдаах да, эрэйдээх да эбит.
Биһиги өбүгэлэрбитигэр улаатан эрэр кыыс оҕо ийэ, аҕа ууһун, бүтүн аймах кэскилэ диэн өйдөбүл ордук күүстээҕэ. Атын ыалга кийиит буолан бардаҕына, сирдэриэ, атаҕастатыа суоҕа диэн, оччолорго кыыс оҕону хаппахчыга харыстаан иитэн, күннээҕи олох түбүктэригэр ыкса сыһыаран үчүгэй асчыт, иистэнньэҥ гына уһуйан, өйүн санаатын сааһылаан, дьоһун ийэ, сатабыллаах кэргэн буоларга олох кыратыттан бэлэмнииллэрэ.
Сэбиэскэй оскуола баарын саҕана «Домоводство», «Кыыс Куо» диэн анал уруоктар киирэ сылдьыбыттара. Онно иискэ, аһы астааһыҥҥа үөрэтии эрэ барар этэ. Оттон уолаттары «Автодело» диэн уруокка тыраахтары, массыынаны ыытарга үөрэтэллэрэ. Билиҥҥи түргэн тэтимнээх кэмҥэ оҕону олоххо, ыал буолууга көмөлөөх уһуйууга, такайыыга, араас сатабылларга иитиигэ ордук тыа сиригэр эрэ балачча болҕомто ууруллар курдук. Эдэр оҕолор элбэҕи сатаабаттарыттан, билбэттэриттэн сылтаан
ыал буолаат арахсыбаттарын туһугар тугу гыныахха, халыымы киллэриэххэ дуу диэн этиилэр уопсастыбаҕа хам-түм күөрэйтэлээн ылаллар. Ол курдук, сахаларга халыымы
төннөрдөххө, уолаттарбыт ойохтонор туһугар харчылаах үлэлэри, араас көрүҥнээх урбааннары түргэнник тобулунуох этилэр диэччилэр кытта бааллар. Кинилэр этэллэринэн, дьахтар арахсар түбэлтэтигэр төлөммүт халыым кээмэйин төттөрү ууран
биэриэхтээҕин быһыытынан, кини үчүгэйдик ырытан -ыараҥнатан эрэ баран эргэ тахсыан, бу ыал буолууга бигэ тирэҕи биэриэн сөп дииллэр. Ол эрээри бу урукку абыычай биһиэхэ төннүбэттии умнуллубутунан хаттаан эргийбэтэ өйдөнөр. Онон сулуу, халыым диэн өйдөбүллэр саха омук сэбиэскэй былаас иннинээҕи уонна онтон
анарааҥҥы, былыргы олоҕун историятыгар хаалбыт урукку олохпут кэрэһитэ эрэ буолаллар.
Елена ИВАНОВА
