Сурунаалбыт ааҕааччыларыгар олоҕор улахан быһаарыныыны ылбыт аҕа туһунан кэпсиэхпин баҕарабын. Кини доруобуйатыгар хааччахтаах кыыс аҕата Виталий Гаврильев. Бу тугу да эрэйбэт улахан таптал, күүстээх санаа туһунан интервью.
- Виталий, дьиэ кэргэҥҥитин хайдах тэриммиккитий?
- Эвелиналыын Хабаровскай куоракка Илин уһуктааҕы юридическай институкка үөрэнэ сылдьан билсибитим. Кини гуманитарнай институт устудьоуна этэ. Үөрэҕим кэннэ Дьокуускайга кэлэн наркотик эргийиитин хонтуруоллуур салалтаҕа үлэҕэ киирбитим. Кэргэним Хабаровскайдааҕы үөрэҕин тохтотон Дьокуускайдааҕы финансово экономическай институкка киирбитэ. Ыал-ыал курдук олорон, оҕолонорбутун былаанныырбыт, бэлэмнэнэрбит. Сотору кэминэн Эвелина хат буолбутун билэн үөрүүбүт муҥура суоҕа.
Күүтүүлээх кыыспыт Алиса дцп икки араас көрүҥнээх диагнозтаах төрөөбүтэ. Боростуой тылынан эттэххэ, Алиса илиитинэн, атаҕынан куһаҕыннык туттар. Мэйиитигэр баар хамсыыр өттүгэр эппиэттиир хаҕын араҥата эчэйиилээх.
- Бу диагноһы аан бастаан истэргитигэр туох санаалар үөскээбиттэрэй?
- Оччолорго олус эдэр этибит. Мин 23, кэргэним 22 саастаахпыт. Кэргэним хат сылдьарын тухары туох да кыһалҕата суоҕа, олус холкутук, чэпчэкитик сылдьыбыта. Диагноз истэр олус соһуччу этэ. Бастакы оҕобут доруобуйатыгар хааччахтаах буоларын ылынар олус ыарахана. Ити диагноз туһунан тугу да билбэт этибит, ханна барарбытын, тугу гынарбытын, кимниин сүбэлэһэрбитин. Бүппэт үтүмэн элбэх ыйытыктар үөскээбиттэрэ, харахпын симтэхпинэ кытары бииртэн-биир ыйытык үөскээн иһэрэ – онно барытыгар хоруй ирдэнэрэ. Бастакы кэмнэргэ оҕом диагноһын ылыммат этим. “Кыысчааным хаһан даҕаны атын оҕолор курдук хаампат, эгэ сүүрүө дуо? Бэйэтэ бэйэтин хаһан да көрүммэт” диэн санааҕа ылларар этим. Алиса тоҕо итинник диагнозтаах төрөөбүтүгэр төбөбүн күүскэ сынньарым: “тоҕо мин оҕом? Туохтан итинник буоллай? Манныкка түбэстэххинэ бэйэҕэр хасыһаҕын аҕай эбит. Аа-дьуо уопутуран, итинник ыарыылаах оҕолоох төрөппүттэри кытта билсэн, уопут атастаһан, медицинскэй кинигэлэри ааҕан бу диагноһы ылыммытым.
Оҕом төрөөбүтүн кэннэ олоҕу көрүүм тосту уларыйда. Хас биирдии түгэни сыаналыырга, саҥа үүнэр күҥҥэ махтанарга үөрэнним. Чугас дьоммун өссө күүскэ таптыыр, харыстыыр буоллум. Доруобуйаҕытын харыстааҥ диэн этиэм этэ, бу туох да манньаҕа тэҥнэммэт улахан баайбыт эбит. Эдэр киһи ону улаханнык толкуйдаабат, буолуохтааҕын курдук ылынар.
- Бэрт таһаарыылаахтык үлэлии сылдьан хайдах, туох санааттан оҕону кытта олорор эбиппин диэн быһаарыныыны ылыммыккыный?
- 2020 сылга диэри МВД иһинэн наркотик эргийиитин хонтуруоллуур салалтаттан УФСИҥҥа көспүтүм. Үлэм графига ыал дьоҥҥо анамматах курдук, дьиэ кэргэҥҥэр бириэмэ тиийбэт, куруук үлэҕэр сылдьаҕын. УФСИҥҥа көһөн дьиэбэр ыкса киэһэ син көстөр буолбутум. Эвелинаны ис-испиттэн аһынар этим. Куруук дьиэҕэ оҕотунаан бэйэтэ эрэ. Кини олоххо бэйэтин булунуон, таптыыр дьарыктаах буолуон олус баҕарарым. Эвелина ардыгар «олоҕум тухары оҕо көрөн дьиэҕэ олоробун дуо?» диэн ыйытааччы, истэргэ, ылынарга олус ыарахан этэ. Алисаны чопчу бу сааһыгар диэри атаҕар туруобатахпытына кэргэмминээн атастаһыам диэн саныырым.
Оҕобун кытта бириэмэ атаарыахпын, дьарыктыахпын баҕарарым уонна кэргэммэр төһөлөөх ыараханын өйдүүр да буоллаҕым. Алиса улаатан ыйааһына ыараан иһэр, көрүүтэ элбиир, кэргэним оҕотун көтөҕөрүгэр, аһатарыгар-таҥыннарарыгар ыарахаттардаах. 2023 сыллаахха үөрэхпин кытта үлэлээбит сылларбын ааҕан кыра биэнсийэ ылар буолбутум (МВД институтгар үөрэммиттэргэ ыстаас ааҕыллар). Хата оҕобунан дьарыктанар буолуом, Эвелина экономист үөрэхтээх эрээри, дьиэҕэ олорор кэмигэр визажистка үөрэнэн ол хайысханан үлэлиэн, сайдыан диэн атастаспыппыт.
- Дьиэ ис үлэтэ, оҕо көрүү дьахтар үлэтэ диэн өйдөбүл баар. Манна эн санааҥ?
- Оннук толкуй үгүс эр дьоҥҥо эрэ буолбакка, дьахталларга кытары баар. Билигин да көрөрбүнэн үгүс дьиэ кэргэн оннук олорор. Мин бэйэм оннук толкуйдаах эйгэҕэ улааттаҕым дии. Ол гынан баран кыра эрдэхпиттэн төрөппүттэрим туохха барытыгар үөрэппиттэрэ. Икки эдьиийдээхпин, мин ыал кыра оҕотобун. Алын кылааска үөрэнэр эрдэхпинэ төрөппүттэрим үлэлэригэр, эдьиийдэрим иккис сменаҕа үөрэнэр буоланнар күһэллэн ас астыырым. Чаһыны билбэт буоламмын ийэм «улахан туһааны ыйар бэлиэ баччаҕа кэллэҕинэ оһоххо уу уураҕын, хортуоска оргутаҕын, баччаны манна кутаҕын» диэн этэрин бэлиэтэнэн сурунарым, чаһыны уруһуйдаан бэлиэтиирим. Төрөппүттэрим кыра буол, улахан буол, кыыс уол диэн араарбакка дьиэ үлэтин тэҥҥэ үллэрэллэрэ. Эдьиийдэрбин кытары уочаратынан дьиэ, иһит сууйарбыт. Дьиэ үлэтиттэн толлубат буола улааппытым, бу миэхэ күннээҕи дьарыгым буоллаҕа. Бэйэм олорор дьиэбин хомуйар, кэтэр таҥаспын сууйар, аһыыр аспын астыыр, таптыыр оҕобун көрөр, бүөбэйдиир – хорсун быһыы буолбатах, бу мин төрөппүт быһыытынан эбээһинэһим.
Хас биирдии эр киһи барытын сатыахтаах: муус, мас үлэтин таһынан таҥас тигэри кытары. Аҕа диэн эмиэ ийэ курдук туох да итэҕэһэ суох төрөппүт. Билигин куйаар ситимигэр эр дьон дьиэ иһигэр тугу да булбат, бэл диэтэр наскытын аҥарын сүтэрэр, таҥаһын да өтүүктүүр кыаҕа суох диэн олус элбэх оонньуу, элэк баар. Кырдьыгынан эттэххэ, мин манныгы олох кыайан өйдөөбөппүн. Хайдах итинник буолуой? Эр киһини үгүстэр оҕо курдук саныыллар. Баҕар чахчы оннуктар бааллара да буолуо. Олус элбэх дьиэ кэргэн маннык уобарастарга олоҕуран тэриллэллэр. Дьахтар хас да оҕолоох, онно эбиитин эрэ улахан оҕо курдук буоллаҕына, ийэ киһи сылайан, эстэн хаалар. Итинник олох сыыһа. Ийэ, аҕа тэҥ эппиэтинэстээхтэр.
- Дьиэҕэ олорон, оҕо көрөн туох ыарахаттары көрсүбүккүнүй?
- Улахан ыарахаттары көрсүбэтэҕим. Барытын сатыыр буоламмын бэлэм курдук этим. Олоҕум оннукка бэлэмнээбит дуу, хайдах… Арай эмоционально ыарахаттардаах этэ. Саамайа онно сытар эбит. Атын дьыаланан дьарыктаммат буоллаххына сэрэхтээх. Эмоционально ыарахан буолан хаалар, устунан санаа түһүүтүгэр, депрессия курдук турукка киириэххэ сөп. Күн аайы биир хартыына, ону эн бэйэҥ уларытан, аралдьыйан, өрө көтөҕүллүбүт туруккунан оҕону аралдьытан эрэ сырыттаххына этэҥҥэ олоруохха сөп эбит.
Түөрт муннукка олорон оҕо көрөр, иитэр диэн ыарахан, сүҥкэн энергияны ирдиир. Түүннэри, күнүстэри утуйар уубун умнан опеартивнай үлэһитинэн сылдьан да итинник ис-испиттэн сылайбат этим. Киэһэ ардыгар атах уйбат буолуор диэри сылайабын. Оҕо көрөн олорор ийэлэри олус өйдүүбүн, кинилэр күннэтэ тугу ааһа сылдьалларын эппинэн-хааммынан билэбин.
- Кыыскар көмөлөһөөрү медицинэ үөрэҕэр киирбит эбиккин дии?
- Оҕобор Алисаҕа көмө буолаары, анатомияны үчүгэйдик билээри үлэлии сылдьан 2020-2021 сылларга медикка үөрэнэр санаалар киирбиттэрэ. Быраастартан, инструктордартан ыйыталаһан, сүбэ-ама ылан үлэм да кэннэ оҕобун дьарыктыырым. Бэйэм да син сатыах курдукпун эбит диэн медицинскэй колледжка киирбитим, быйыл үһүс кууруспун. Медицина миэхэ чугас эбит.
- Күннээҕи олоххут хайдаҕый?
- Алиса билигин анал оскуолаҕа нэдиэлэҕэ иккитэ үөрэнэр, үс күн онлайн. Дьиэбититтэн онлайн үөрэнэригэр оскуолабыт туох баар тэрилинэн хааччыйар. Сарсыардаттан эбиэккэ диэри оскуола, эбиэт кэннэ кыыспынаан эппитин-сииммитин дьарыктыыбыт, ардыгар бассейҥа, лфк, массаж сылдьабыт. Бу манна барытыгар арыаллыыбын. Таһырдьа күүлэйдиирбитин, паркаларга ыксаабакка кэпсэтэ-кэпсэтэ хаамарбытын туохтааҕар да ордоробут. Алиса айар куттаах. Уруһуйдуурун олус сөбүлүүр. Бэйэтэ кыайан уруһуйдаабат, көмөлөһөбүн. Биһиги киниэхэ илии, атах буолабыт. Остуол оонньууларын сөбүлүүр. Эрдэ саҥарбат эрдэҕинэ кини оннугар оонньуурдарын биһиги саҥардар этибит, билигин санаатын этэр, кубигы быраҕар. Дьиэбит иһигэр хаамтарабын, сыыллар, былчыҥын сайыннарабыт. Вертикализаторга элбэхтэ туруорабын. Киһи уоргана туруору балаһыанньаҕа үчүгэйдик үлэлиир, куруук сытар киһи былчыҥа өлүктүйэр, ис уоргана куһаҕаннык үлэлиир буолар.
- Доруобуйатыгар хааччахтаах оҕолоох төрөппүттэргэ тугу сүбэлиэҥ этэй?
- Биһиги курдук түгэҥҥэ түбэспит дьоҥҥо бэйэ-бэйэҕитин өйөөн, өйдөөн диэм этэ. Олус судургу тыл курдук эрээри, сүҥкэн улахан суолталаах. Төрөппүттэр биир хамаанда курдук буолуохтааххыт. Оҕонон биир эрэ төрөппүт дьарыктаныа суохтаах. Барытыгар иккиэн көмөлөөн сылдьар буоллаххытына эрэ кыайыаххыт.
Оҕону иитиигэ сүрүнэ – оҕоҕор итэҕэлиҥ уонна эрэлиҥ. Оҕо хайдах да буоллун, тугу да гыннын – эн таптыахтааххын. Биһиги түгэммитигэр күүстээх санаабытын ыһыктыбакка араас реабилитациялары ааһан, эмтээн туох эрэ үтүө түмүккэ кэлиэхпит диэн эрэнэбин. Оҕобут туһугар сырабыт-сылбабыт хайаан да үөһэттэн сыаналаныа.
Күндү күүтүүлээх оҕон маннык ыарахан диагнозтааҕын биллэххинэ киһи бүгэн хаалыан баҕарар. Бүгүмэн, элбэхтэ кэпсэтиҥ. Эһиги курдук кыһалҕалаах төрөппүттэри, бэйэ-бэйэҕитин кытта алтыһыҥ, уопутта атастаһын. Олох син биир салҕанан барар, көрсүбүт ыарахаттары дьоһуннук ылынарбытыгар эрэ тиийэбит. Оҕобутугар чаҕылхай түгэннэри, умнуллубат күннэри, дьоллоох оҕо сааһы бэлэхтиир үтүө соруктаахпыт.
Билигин куйаар ситимигэр күннээҕи олохпун көрдөрөбүн. Доруобуйатыгар хааччахтаах оҕолоох олорор хайдаҕын аҕа өттүттэн сырдатыахпын баҕарабын. Сорох аҕаларга оҕону кытта ийэ эрэ дьарыктаммат диэн холобур буолаары даҕаны. Эр киһи барытын сатыыр. Күндү аҕалар, дьиэ кэргэҥҥитигэр болҕомтолоох буолуҥ. Кинилэр эн сылаас илиигэр, күүстээх санааҕар олуһун наадыйаллар.
