Саха дьонун түмпүт, эйгэтин кэҥэппит «Көмүлүөк» хампаанньа 2025 сыл сэтинньи 30 күнүгэр 20 сыллаах үбүлүөйүн бэлиэтиир.
Ольга Григорьеваны, тэрилтэтин аатынан “Көмүлүөк Ольганы” билбэт киһи ахсааннаах буолуохтаах. Кини билигин урбаанныт эрэ буолбатах — бастыҥ уопсастыбанньык – “Сделано в Якутии” олохтоох оҥорон таһаарааччылары түмэр ассоциация, Өрөспүүбүлүкэтээҕи Төрүт остуол оонньууларын Федереациятын президеннэрэ, Саха сирин уопсастыбаннай палататын чилиэнэ, элбэх оҕолоох ийэ. Биһиги бүгүҥҥү көрсүһүүбүт дьылҕа хаанын оҥоһуутунан буолбут олоҕун саҥа таһымыгар ананар.
Эбээ оҕото
Оля Үөһээ Бүлүү биир мааны ыалын Григорьевтар кыра кыыстара. Кини эбээ оҕото. Этэргэ дылы, эбээ тапталлаах сүгэһэрэ. “Эбээм Ольга Петровна элбэх да остуоруйалаах, сэһэннээх-сэппэннээх буолара. Миигин көхсүгэр сүгэ сылдьара. Эдьиийдэрбинээн кини остуоруйаларыгар иитиллэн-уһуйуллан таҕыстахпыт”, — диэн Ольга эбээтин санаан истиҥник мичээрдиир. Кини эбэтин аатын ылбыт мааны кыыс аҕатын ийэтин Христина Петровнаны эмиэ улаханнык ытыктыыр. Үлэҕэ үөрэппит киһибит диир. “Миэхэ “эбээлээххэ барабыт” диэн өйдөбүл сып-сырдык, истиҥ-иһирэх, үтүө иэйиини саҕара. Христина эбээ үлэлээтэхпитинэ хайаан да сыаналаан хайгыыра. Ол эмиэ үлэҕэ иитии биир ньымата буолар эбит”.
Григорьевтар устуоруйаҕа кэпсэнэринии үс кыыстаахтар. Катя, Гаримара уонна Оля диэннэр. “Гаримара” диэн бэрт муодунай ааты төрөппүттэрэ бэйэлэрин ааттарыттан “Гриша, Мария” диэнтэн таһаарбыттар. Дьиҥэр, улахан кыыстарын ити курдук ааттаары гыммыттарын эбэлэрэ утарбыт. Ол иһин бэйэлэрэ толкуйдаабыт ааттарын иккис кыыстарыгар биэрбиттэр.
Григорьевтар аҕалара Григорий Петрович үлэһит бастыҥа киһи, кыргыттара кыра эрдэхтэринэ, бэртээхэй дьиэ туппут, хаһаайыстыба тэриммит. Улахан, оччолорго оргуйан олорор улахан Боотулуу нэһилиэгэр ыал буолан, үлэни өрө тутан үлэлээн олорбуттар. Тыа ыалын сиэринэн сүөһүлээх-астаах эбиттэр. Ыал аҕата, сопхуос дириэктэрэ киһи, наар үлэ үөһүгэр буолан, дьиэ ис- тас үлэтигэр кыргыттара кыра саастарыттан сыстан улааппыттар. “Улахан эдьиийбит Катя эппиэтинэһигэр мас-муус киллэриитэ, оһох оттуута этэ, Гримара хотоҥҥо үлэлиирэ, оттон миэнэ — дьиэни, иһити сууйуу. Үлэбит чопчу үллэһиллэн, сэлээннээһии эҥин суоҕа. Бу санаатахпына, ийэбитин дьиэ үлэтигэр чугаһаппат да эбиппит. Арыый улаатан бараммын ас астыыр буолбутум. Оҕо сааһым биир сырдык өйдөбүлэ: оскуолатан кэлэн иһэн түннүгүнэн ийэбин көрөрүм. Дьиэтигэр баар буоллаҕына үөрэбин ахан, ол аата маама ас астаабыт диэн. Ийэбит оҕо уһуйааныгар сменанан үлэлиирэ. Сарсыарда өттүгэр бардаҕына оскуолаттан кэлэн баран аспытын бэйэбит өрөбүт, ол иннигэр, ким бастаан кэлбит – оһох оттор”.
Оля кыра сааһыттан уруһуйга дьоҕурдааҕын дьоно таба көрөн, уруһуй оскуолатыгар биэрбиттэр. “Алексей Алексеевич Николаев диэн олус үчүгэй, сүҥкэн талааннаах учууталга үөрэммитим. Кини дьиҥ билиини биэрбитэ олохпор күн бүгүн туһалыы сылдьар буоллаҕа. Өрөспүүбүлүкэ биир бастыҥ учуутала”. Оля тугу да умнан туран умсугуйан уруһуйдуура, ону ийэтэ Мария Петровна кыыһын талаанын бэлиэтии көрөн, биһириирин биллэрэн, дьиэ эркинигэр бүтүннүү кыыһын уруһуйдарын ыйаан кээһэрэ. Ардыгар аһара үлүһүйэн, уруһуйдуу олорор остуолугар, сороҕор муостаҕа утуйан хаалара. Ольга ахтар: “Оччолорго, кыргыттар, биһиги “Хара кыталыгы” уларса сылдьан ылларан ааҕар этибит. Арай биирдэ ас астаныллыбатах киэһэҕэ ийэбит кэлэн: “Бүгүн кинигэни уонна уруһуйдаах кумааҕыны сиир эбиппит…” – диэбитэ. Тоҕо ийэм оннук диэтэҕэй диэн, арааһы толкуйдуу сатаабыттаахпын. Аҕабыт эмиэ өрүү биһиги дьоҕурдарбытын сайыннарарга бары усулуобуйаны тэрийэ сатыыра. Билигин да оннук, мэлдьи үтүө сүбэһиппит”.
Кырдьаҕастан — сүбэтин
Оля кыра сааһын өссө биир дьикти дьарыгынан кырдьаҕас дьону кытта алтыһыыта буолар. Кырдьаҕас дьон олорор дьиэлэрин кэрийэ сылдьан былыргы олохторун, үһүйээннэри, “абааһылааҕы” кэпсэттэрэр эбит. Арыый борбуйун көтөҕөн баран, аны истибитин сурунар буолбут. Аҕата оҕом суруналыыс буолууһу диэн, кыыһыгар диктофон атыылаһан биэрбит. Дьон кэпсээнин аны онно устар буолбут. Олус элбэх кассетаны муспут. “Ол, баҕар, удьуорбутугар ойуун хаана баара “кэйиэлээбитэ” буолуо. Сахалыы көрүүм онтон саҕыллыбыта. Идэбин таларбар, үлэлиирбэр оҕо сылдьан иҥэриммит билиим улаханнык туһалаабыта дии саныыбын. Хомойуох иһин, ол суруммут кассеталарым көһөрбүтүгэр сүтэн хаалбыттара”, — диир Ольга.
Ийэ тыл сүмэтин иҥэринэн
Бу курдук Ольга идэтин аартыгын оҕо сааһыттан тэлбит. Үөһээ Бүлүүтээҕи гимназияны 1994 с. бүтэрэн баран, тылга дьоҕурдаах кыыс докумуонун Саха университетын үс факультетыгар биэрбит – национальнай култуураҕа, суруналыыстыкаҕа уонна нуучча тылыгар. Маҥнайгы эксээмэннэр национальнай култуураҕа буолбуттар, онно Оля саамай үрдүк – 30 баалы ылбыт. Саҥа аһыллыбыт факультет декана бачча үрдүк бааллаах буолан баран, биһиэхэ киир диэн сүбэлээбит. Кини үөрэҕэр сөпкө тайаммытыттан өрүү дьылҕатыгар махтанар. “Биһиги Василий Протодьяконов, Борис Попов, Розалия Бравина, Платон Слепцов, Зинаида Иванова-Унарова курдук бөдөҥ учуонайдарга уһуйуллан тахсыбыппыт. Ол да иһин, үлэбин национальнай култуураны кытта ситимнээбитим- олоҕум күндү бэлэҕэ”, -диир кини.
Аҕа кыһамньыта
Ольга олоҕор аҕатын Григорий Петрович оруола улахан. Кини өссө устудьуоннуу сылдьан, “Ростелеком” ТЦМС-18 диэн тэрилтэ5э үлэлээбит. Үөрэҕин бүтэрэн да баран, ол үлэтигэр улахан хамнастаах диэн сырыттаҕына аҕата ылбыт идэҕинэн үлэлиэҥ этэ, айар дьоҕургун салгыы сайыннар диир эбит. “90-ус сылларга 7 тыһыынча хамнас диэн улахан этэ. Аҕам хайа муҥун ити үлэҕэ сылдьаары гынаҕын? Уруһуйдуур доҕургунан да барыаҥ этэ диирэ”, — диэн билигин ахтар Ольга. Аҕам сүбэлээн, сахалыы иһит оҥорор тэрилтэ баарын билэн, онно үлэлээбитим, уһаарыллыбытым диэххэ сөп” – диэн салгыы кэпсиир Ольга.
Григорий Петрович оччолорго Дьокуускайга көһөн кэлэн “Туймаада Лизины” тэрийбитэ. Биллэрин курдук, ол тэрилтэ бэйэтин кэмигэр тыа хаһаайыстыбатын сайдыытыгар улахан кылааты киллэрбитэ. Ол саҕана Григорьевтар олохторун тосту уларытан, Дьокуускайга дьол көрдөһө кэлиилэрэ төрүөттээх этэ. 1995 с. тапталлаах ийэлэрэ ыалдьан күн сириттэн күрэммитэ. Ол ыар суол кыргыттарга, кэргэнигэр хайдахтаах охсуу буолбутун сэрэйиэххэ эрэ сөп…
Тургутуу
Бу олоххо туох даҕаны мээнэҕэ буолбат дииллэр. Ол кэмҥэ Ольга кэргэн тахсан, оҕолонон-уруулаан тэнийэн эрэр кэмэ. Оля, эдэркээн ийэ, улахан уолчааныгар ыар диагноз туруорбуттарыгар биирдэ атаҕын анныттан сирэ сиҥнибиккэ дылы буолбут. Ыарахан кэмҥэ бэйэ бодотун тардынар, хомуна охсор майгыта онно биллибит. Туох баар күүһүн түмэн, оҕотун үтөрдэр туһугар бэйэтин курдук өлүүгэ түбэспит ийэлэри кытта бииргэ туруммута. Норуот дьокутаата Алена Атласова ол бириэмэҕэ “Олох бырааһынньыга” диэн анал аһымал пуонда тэрийбит этэ. Ольга онно киирэн, дьаһаллаах киһи төрөппүттэр кэмититиэттэрин салайбыт. “Кэмитиэккэ 80 тахса төрөппүттээх этим. Төлөппүөнүм тохтообокко тырылыыра. Санныбынан кулгаахпар төлөпүөнү кыбынан олорон, кэпсэтэ-кэпсэтэ уруһуйдуур этим”, — диэн ахтар Ольга. Олоҕун аргыһа, эркинин курдук эрэнэр киһитэ Алексей Николаев гарааһыгар холбуу мастарыскыай тутан биэрбит. Онно маҥнай утаа бэлэм иһиттэри атыылаһан уруһуйдаан атылыыр буолбуттар. Дьон сөбүлээн, сакаастар киирэн барбыттар. Онтон Кытайга фарфор оҥорор заводтарга баран кэпсэтэн, иһиттэри онно сакаастаан, уруһуйдаан, дьыалалара улам кэҥээн, ситиһиилэнэн барбыт. Билигин биһиги бары “Көмүлүөк” национальнай иһити оҥорон таһаарар хампаанньаны билэбит.
“Көмүлүөк” холумтана
“Таҥара көмөтүнэн уолбут этэҥҥэ буолбута, билигин программист идэлээх үлэһит киһи. Икки улахан уолбут айтишниктар. Санкт Петербурга олороллор”, — диэн мичээрдиир Ольга. Ольгалаах Алексей билигин икки кыраларын кытта тахсар күнү үөрүүнэн көрсөн олороллор. Кинилэр оҕолоро ыалдьыбытыгар олоххо сыһыаннара 180 кыраадыс уларыйбыт. Иккиэн итэҕэлгэ кэлбиттэр. Ол суолларын тутуһан олороллор. “Дьол биир кэм буолбат эбит. Миэхэ билигин дьолум диэн бар дьоммут этэҥҥэ, туох даҕаны куттал суоһаабакка, аһыыр астаах, таҥнар таҥастаах, оҕолорун этэҥҥэ иитэн олороллоро буолар. Дьолум — мин тус дьиэ кэргэним этэҥҥэ буолуута. Төрөппүттэрим, эдьиийдэрим этэҥҥэ, чэгиэн сылдьыылара. Күн аайы уһуктан үөрүүнэн туоларым улуу дьолум”, — диир сиэрдээхтик кини.
Арылы Сандаар, Алгыстаана, Туналы Урсун
Ольга эдьиийдэрин кытта уу сахалыы куттаахтар-сүрдээхтэр, итэҕэллээхтэр. Элбэхтик айылҕалаах, айдарыылаах дьону кытта алтыһаллар. Бэйэлэрин айылҕаларыгар кэлэн, өбүгэлэрин тыыннарын иҥэриммиттэр. Инньэ гынан, кинилэр үһүөн сахалыы ааты ылбыттар. Кэлбит Айыыһыт сылын саҥа ааттаах көрүстүлэр. “Биһиги үс кыыс үһүөн сахалыы ааттанныбыт. Эдьиийдэрбин билиһиннэрэ түстэхпинэ, маннык. Улахан эдьиийбит Арылы Сандаар экономист, өр сыл “Якутскэнергоҕа” үлэлээбитэ, билигин “Көмүлүөккэ” толорооччу дириэктэр. Сурдээх талааннаах, айар-тутар дьоҕурдаах, кини биир сыл иһигэр “Алтан Арт” диэн ювелирнэй бренды таһаарда. Орто эдьиийим Оһуор Күбэйэ-Алгыстаана юрист, идэтинэн үлэлээн баран, кэлин чараас эйгэни кытта сибээстээх дьикти дьарыктаах. Оттон мин Туналы Урсун диэн буоллум. Ааттарбытын бэйэбит талан ылбатахпыт, өбүгэлэрбит бу курдук ааттары иҥэрдилэр”, — диэн сырдатта Туналы Урсун. Саҥа аата Ольгаҕа олус барсар, кини ис кутун, майгытын арыйар дии санаатым.
“Биһиги аҕас балыстыылар наһаа иллээхпит дии саныыбын. Мин доҕорум, дьүөгэм элбэх эрээри, саамай чугас, истиҥ дьонум эдьиийдэрим буолаллар, испэр баар санаабын кинилэри эрэ кытта үллэстэбин. Бэйэ бэйэбититтэн кистиирбит суох. Олохпут орто омурҕаныгар бу курдук өбүгэлэрбит аат ыытаннар сахалыы ааттанныбыт. Аат ыларбытыгар көмөлөспүт айылҕалаах Далбар Хотун, Ньурбаттан төрүттээх Талаана сири-уоту, дьоҥҥутун аһаттаххытына уонна киэҥ эйгэҕэ билиһиннэрдэххитинэ ааккыт иҥиэ диэбитэ. Онон бу сурунаалга кэпсээбитим мээнэҕэ буолбатах”, — диир Туналы Урсун.
Өбүгэ тыына
Туналы Урсун сахалыы тыыҥҥа чугаһаан, итэҕэли үөрэтэн, өбүгэлэрин арчылыыр-харыстыыр күүстэрин билбитин кэпсиир.
“Атырдьах ыйыгар төрүт ДОЙДУБУТУГАР Боотулууга сыл аайы тиийэн сайын минньигэһин билэн кэлэбит. Былырыын Боотулуу аттыгар баар Көтөрдөөх учаастагар төрдүбүт Матыгыс оҕонньор өтөҕөр бара сылдьан, Долгун аймах мустан, ыһыах ыспыппыт, ирэ-хоро кэпсэтэн, алтыһан, оонньоон-көрүлээн, алгыс ылан дуоһуйдахпыт даҕаны. Бу курдук өбүгэни ситимниир өйдөбүл баара удьуор түөрэҕин олордор. Онно сылдьан, ураты тыыны билбитим, хайдах эрэ дьоммут куттара баар курдуга. Чыычаах көтөн кэлэн баран олох арахпакка, аттыбытыгар сыдьыбыта…” Ону иҥэриммит Туналы Урсун кэлин аймаҕын түмэр, тэнитэр санааҕа кэлбит.
Өссө биир ураты тыыны биэрэн, угуттуу турар сирдэринэн иэримэ дьиэлэрэ буолар. “Олорбут уйабытын, аҕабыт туппут дьиэтин, сөргүтэн, саҥа тыыннаан, бэйэбит да астынабыт. Дьиэбит ахтыбыттыы, утаппыттыы көрсөн үөрэрэ ийэбит үөрүүтүн санатарга дылы … Сайылаан баран күһүн барарбытыгар хомойон, сайыһан хаалар курдук. Дьиктитэ диэн, биһиги бары куоракка көһөн барбыппытыгар тиэргэммит мастара өлөн хаалбыттар этэ. Мин Боотулуга бара сылдьан ону бэлиэтии көрбүтүм. Иччитэх дьиэлэр үүнэн турбут мастара иинэн-хатан тураллара, оттон ыал олорор тэлгэһэтин мастара күөҕүнэн суугунууллара. Дьиибэ ээ…”
Түмүк оннугар
Бу курдук аҕас балыстыылар Арылы Сандаар, Оһуор Күбэйэ-Алгыстаана уонна Туналы Урсун кэрэни айан-тутан, тулалыыр дьоннорун-сэргэлэрин үөрдэ, кынаттыы, кэскиллэрин кэрэһэлии сылдьаллар. Үс саха мааны Далбар Хотуттара саха аймаҕын тэнитэн, саха итэҕэлин иҥэринэн, кэрэнэн сыдьаайа сылдьаллар. Орто дойду олоҕун аналынан.
