Саха АCCP Үрдүкү Cэбиэтэ 52 сыл үлэлээбититтэн 44 сылын устатыгар өрөспүүбүлүкэ үрдүкү бэрэстэбиитэллээх уорганын 5 дьахтар-бэрэссэдээтэл утуу-субуу кэриэтэ солбуйсан, иилээн-саҕалаан салайбыта. Олортон биирдэстэринэн Ньурба оройуонуттан төрүттээх-уустаах Саха сирин биллэр-көстөр судаарыстыбаннай уонна уопсастыбаннай диэйэтэлэ, Үрдүкү Сэбиэт Президиумун Бэрэссэдээтэлэ (1963-1979 сс.), итини сэргэ РСФСР Үрдүкү Сэбиэтин Президиумун Бэрэссэдээтэлин солбуйааччы, Саха АССР уонна РСФСР Үрдүкү Сэбиэтин депутаатынан түөртэ талыллыбыт, ССКП ХХIII, XXIV уонна XXV сийиэстэрин дэлэгээтэ, хаста да киин куорат Сэбиэтин депутаатынан талыллыбыт, өр сылларга ССКП Саха сиринээҕи обкуомун уонна бюротун чилиэнэ, Cаxа Өрөспүүбүлүкэтин Бочуоттааx гражданина Александра Яковлевна Овчинникова (1914-2009 сс.) буолар.
Өрөспүүбүлүкэ бу биэс уһулуччулаах дьахталларыттан Үрдүкү Сэбиэт Президиумун Бэрэссэдээтэлинэн 17 сыл устатыгар уһуннук үлэлээбит, ол иннинэ оччолорго дьахтар санаммат үлэтигэр 16-лааҕыттан суол тутуутун дэһээтинньигиттэн салайааччытыгар тиийэ таһаарыылаахтык үлэлээбит техническэй үөрэхтээх тутааччы идэлээх соҕотох кини этэ…
Александра Яковлевна үлэтин уонна олоҕун күөгэйэр күннэрэ, сэбиэскэй кэм муҥутаан туругурбут кэмигэр түбэһэн, күүрээннээх үлэ ньиргиэрин үөһүгэр ааспыта. Бу кэми көрсө төрөөбүт кыысчаан онно сөп түбэһэр буһууну-хатыыны кыракый сааһыттан ааспыта.
ОЛ ХАҔЫС САРСЫАРДА
Александра Яковлевна бэйэтин туһунан ахтыытыгар («Өрөспүүбүлүкэ уһуллуччулаах дьоно» сериянан тахсыбыт «Александра Овчинникова» кинигэҕэ) суруйбутунан, төрөөбүт төрүт дойдута Ньурбаны кытта ыкса олорор Тыалыкы (Антоновка) нэһилиэгэ буолар. Манна көскө ыытыллыбыт нууччалар, аттакылар (скопцы), олороллоро. Эһэтэ сахатыйан хаалбыт Бүлүү хаһаахтарыттан төрүттээх буолан, кыысчаан нууччалыы мөссүөннээҕэ. Кини түөртэ ойохтоммутуттан үһэ араас дьаҥтан ыалдьан өлбүттэр. 18 оҕотуттан 16-та кыыс. Уолга эрэ сир өлүүскэтэ тиксэр буолан, быста дьадайбыт. Баай нууччаларга, атыыһыттарга хара үлэһиттээн айах ииттэллэрэ.
Төрүү да илигинэ аҕата суох хаалбыт кыракый Саша биэс сааһыгар диэри ыалга иитийэх сылдьыбыт. Ийэтэ Мария Андреевна Яковлева икки улахан оҕотунаан, Надялыын уонна Павеллыын, Саша эһэтигэр олороро. Кыыс өйдүүрүнэн, иитиэх аҕата кыра салааска соһуурдаах наар «тайҕалаан» хаалар эбит. «Ханнык «тайҕа» туһунан этэллэрин билбэт этим: Бодойбоҕо харчылаһа эбэтэр ханна эрэ ыраах бултуу эбитэ… Ийэм биһикки Куочайга ыалга дьукаах кыстыырбыт, сайынын – сайылыкка. Иитиэх ийэм миигин аһара таптыыра. Арай, биир сарсыарда биһиги иккиэн хомойуох быабытыгар, төрөппүт ийэм, Мария Андреевна (Килбэччи диэн ааттааҕа) кэллэ уонна миигин илдьэ барда. Биэспин да ситэ туола илик оҕо, олус туоххаһыйдым. «Саҥа» ийэбин, дьиҥнээх төрөппүт ийэбин, ийэм диэбэккэ, Килбэччинэн ыҥырарым. Атын сиргэ, Үөһээ Бүлүүгэ Булук диэн сиргэ олох атын, билбэт дьиэ кэргэммэр, билбэт олохпор-дьаһахпар олоруу миэхэ сорго тэҥнээҕэ. Ийэбин кытта сыһыаммыт өргө диэри бэрт хаҕыс этэ. Бу ийэм улахан кыыһа Надя өлөн хаалан, кыыстаах этим диэн Оконньоойоптортон миигин ыла кэлбит буолуохтаах. Кини кэлин 1916 с. иккиһин кэргэн тахсыбыта, Яков Захарович Овчинниковка», — диэн бэйэтин ахтыытыгар суруйан хаалларбыта.
уонна быраата Павелы кытта. 22.08.1932 с.
Оҕото суох кииринньэҥ аҕата кыыһын Сашаны ийэтин дьарыйыыла рыттан өрүү көмүскүүрэ. Бу аҕата кондитер-повар идэлээх, Тверь уобалаһыттан төрүттээҕэ. Үлэһит норуот хамсааһыныгар кыттан, Саха сиригэр көскө кэлбит. Кини Саха сирин историятыгар Үөһээ Бүлүү уокуругун Байыаннай коллегиятын чилиэнин, 1920 с. Үөһээ Бүлүүгэ кииннээх, Ньурбаны, Сунтаары хабар милиция Бүлүүтээҕи уокуругун III учаастагын начаалынньыгын, Үөһээ Бүлүүнү, Ньурбаны үрүҥнэр сэриилэриттэн босхолоспут кыһыл этэрээтин тэрийсээччи, милиция Бүлүүтээҕи уокуругун начаалынньыгын көмөлөһөөччүтүн быһыытынан биллэр. Кэлин Дьокуускайга көһөн, кини поварынан, ийэлэрэ остолобуойдарга дьиэ, иһит сууйааччынан үлэлээбиттэр. Ийэлэрэ партия чилиэнигэр ылыллан, Дьахталлар Бүтүн Саха сиринээҕи I сийиэстэригэр (1925 с., Сэбиэттэр Бүтүн Саха сиринээҕи II сийиэстэригэр (1931 с.) делегатынан кыттыбыт, батараактар өрөспүүбүлүкэтээҕи куурустарын куурустарын бүтэрбит (1932 с.) сытыы, көхтөөх дьахтар эбит.
Саша үлэҕэ, үөрэххэ, олоххо күүстээх тардыһыыта, дьулуура уонна дьаныара олоҕун хаһыҥнаах сарсыардатыттан силис тардан, сааскы ньургуһуннуу, тыллан-тыыллан тахсыбыта.
ДЬАХТАР САНАММАТ ҮЛЭТИГЭР
Үөрэххэ туттарсыы буолбутугар бастаан Педтехникумҥа киирбитэ. Ол эрэн ыччат техническэй идэлэри баһылыахтаах диэн аҕытаассыйаҕа бэринэн, 1930 с. Дьокуускайга суол тутуутун техникумугар тимир суоллары тутар ыра санаалаах
киирбитэ. Онто массыына суолун тутуутун үөрэтэр буолан хаалбытыттан хомойо санаабыта.
Манна устудьуоннуур бүтэһик сылыгар Александра инники кэскилин сарбыйа сыспыт хара дьайдаах түгэн баара. Үс кыыстан чуо Сашаны түүн кэлэн дьэҥдьийэннэр, өрөспүүбүлүкэҕэ биллэр хайыһардьыт Валентин Алантьевтан Сергей
Есенин 4 томнаах кинигэтин уларсыбытын ылбыттар, үрдүкү куурус уолаттарын бүтүннүү хаайбыттар. Иккитэ ыҥыраннар Есенин айымньыларыгар сыһыанын, литература туһунан ыйыталаспыттар. Туох эмэ буруйу дакаастыыры булбаккалар, тох-
тоон хаалаллар. ГПУ-лар «Ыччат дьыалата» диэн ааттаан тэрийэ сылдьыбыттарын Александра Яковлевна 80-с сыллар бүтүүлэригэр КГБ архыыба аһыллыбытын эрэ кэннэ хаһыаттартан билбитэ.
Бу дьыалаттан сылтаан үрдүк үөрэххэ барар көҥүлэ быстыбыта. Онон кыыс суол тутуутугар эрэ үлэлии барара хаалбыта. Урутаан эттэххэ, техникуму бүтэрбитэ сүүрбэччэ сыл ааспытын эрэ кэннэ 45 сааһыгар 1959 с. СГУ историческай салаатын кэтэхтэн үөрэнэн, дьэ, үрдүк үөрэхтэммитэ.
Мария Андреевнаны, уола Владимиры уонна Саха сирин үпкэ бастакы Наркомун Алексей Алексеевич Семенов уолун кытта. 1956 с.
Практикаҕа Дьокуускай-Даркылаах суолун тутарга чинчийэр үлэлэри ыытыыга, ол кэннэ Амур-Дьокуускай суолун тутууга үлэ үөрүйэхтэригэр уһуйуллубута. Бу туһунан: «Аан бастаан дэһээтинньигинэн үлэлээбит сирбинэн, Тиит хайатынан айаннаатахпы-
на, бу суол ууруллуохтаах болотунатыгар бастакы бэлиэлэри туруорууга 16 эрэ саастаахпар салайан үлэлэппит оробуочайдарбар үтүө сыһыаннарын иһин махтана саныыбын. Ити суол серпантина күн бүгүҥҥэ диэри үлэлии турар», — диэн суруйан хаалларбыта. Үөрэх кэнниттэн хас даҕаны оҕону Бүлүү суолун оҥорууга диэн тимир таһаҕаһы тиэммит икки атынан Сунтаарга ыыталлар. Балтараа ыйы быһа айаннаан, тыыннаах эрэ сурдургуур аттардаах Сунтаары булаллар. Онно кинилэргэ биирдии аты биэрэн, суол учаастактарынан үллэртээн тарҕаппыттар. Сорох сиргэ тыаны солоон,
суолу кутан, мас муосталары, турбалары уурталаан, күүстээх үлэҕэ быраҕаллар. Сунтаар, Ньурба олохтоохторо харчылаһаары суол хара үлэтигэр үлэлэһэллэрэ. Ыйыллыбыт учааста-гы сэтинньигэ тутан бүтэрбиттэригэр Александра барааҥка сону кытта оннук бэргэһэнэн бириэмийэлэммитэ. Оччолорго ити муҥутуур муода этэ. Бу курдук үлэлээн, Сунтаар-Ньурба, Сунтаар-Тойбохой, Сунтаар-Кэмпэндээйи, Сунтаар-Сиэйэ-Дьокуускай-Алдан-Улахан Невер, Покровскай, Майа, Амма суолларын тутуспута.
Сунтаар райсоветын исполкомугар суол оҥоһуутугар технигинэн, САССР Миниистирдэрин Сэбиэтин иһинэн суол управлениетыгар эмиэ технигинэн, инженеринэн, онтон 1942 сылтан плановай-экономическай сектор начаалынньыгынан үлэлиир кэмигэр аны салайар, былаанныыр үлэлэргэ улахан тургутуулары ааспыта. Онон тутааччы, тутар үлэни тэрийээччи быһыытынан Александра Овчинникова «1941-1945 сс. Аҕа дойду Улуу сэриитигэр килбиэннээх үлэтин иһин» (1945 с.), «Үлэҕэ кил- биэнин иһин» (1947 с.) мэтээллэринэн, «РСФСР суолун бочуоттаах үлэһитэ» үрдүк аатынан (1948 с.) наҕараадаланыыта элбэх сыралаах, күүрээннээх үлэ үөһүгэр буһууну-хатыыны туоһулуур.
«УЛАХАМСЫЙЫЫГА ЫЛЛАРБАККА, КУУКУЛА-САРЫЫССА КУРДУК БУОЛБАККА»
Бу санаатахха, 1953 с. Дьокуускайдааҕы икки сыллаах партийнай оскуоланы бүтэрэн, салгыы САССР Миниистирдэрин Сэбиэтигэр суол транспорын хаһаайыстыбатын уонна сибээс группатын начаалынньыгынан, партия Дьокуускайдааҕы горкомун бырамыысыланнаска уонна тырааныспарга отделын сэбиэдиссэйинэн, партия Дьокуускайдааҕы горкомун секретарынан тахсыылаахтык үлэлээбит сыллара Александра Яковлевнаҕа партийнай, сэбиэскэй хайысхаҕа үлэлииригэр бигэ олугу
уурбуттар.
1963 с. саҥатыгар киниттэн улаханнык ыйыта барбаккалар, Александра Овчинникованы, бэйэтин ахтыытыгар бэлиэтээбитинэн, эмискэ өрөспүүбүлүкэ Үрдүкү Сэбиэтигэр, ону сэргэ РСФСР Үрдүкү Сэбиэтигэр тэҥинэн депутаакка кандидаатынан
туруортарбыттара. Онон быыбарга киирсэн, талыллан хаалбыта. Бэйэтигэр андаҕар кэриэтэ этиммитинэн, «улахамсыйыыга ылларбакка, куукула-сарыысса курдук буолбакка, өрөспүүбүлүкэ көрсөр бары ыарахаттарын туоратыһыы үлэтин үрүҥ-хара, партийнай эбэтэр сэбиэскэй диэн араарбакка, паартыйа, Үрдүкү Сэбиэт Президиумун, правительство бары чилиэннэрин кытта тэҥҥэ сүгэргэ» быһаарыммыта. Александра Яковлевна бу сүрүн үлэтин сэргэ араас өрүттээх уопсастыбаннай үлэлэри сатабыллаахтык дьүөрэлээн, үмүрү тутар, тэрийэр, салайар кыахтааҕа. Сталин, Хрущев, Брежнев салайбыт кэмнэрэ үүннэрэн таһаарбыт салайааччылара, ССКП ОК бастакы секретардара С.З .Борисов, Г.И. Чиряев, А.Я. Овчинникова бииргэ алтыһан үлэлээһиннэрин түмүгэ, Саха сирин баһырхай ситиһиилэрэ бүтүн эпохаҕа тэҥнээх сүүнэ үлэ түмүгэ этэ.
Бу ураты дьахтар олоҕун уопутунан, эппиэттээх үлэҕэ баай үөрүйэҕинэн, айылҕаттан бэриллибит мындыр өйүнэн, ньымса сатабылынан Үрдүкү Cэбиэт анал туругун бигэтип-
питэ, судаарыстыбаннай былаас уорганнара Үрдүкү Cэбиэт иннигэр эппиэтинэстэрин быhаарбыта, партия салалтатын кытта хардарыта эрэмньилээх, дьыалабыай ситими олохтообута, Үрдүкү Cэбиэт уонна олохтоох Сэбиэттэр миэстэтигэр олоҕу салайыыга оруолларын күүһүрдүбүтэ. Үрдүкү Cэбиэт утумнааччытын быhыытынан билиҥҥи Ил Түмэн дойду саҥа кэминээҕи уопсастыбаннай-политическай уонна судаарыстыбаннай тутулугар бигэтик киирэн, сүһүөҕэр турбута.
ОЛОХ БЫЫҺЫН СЭГЭТТЭХХЭ…
Александра Овчинникова 1935 с. оччолорго гидропартия технигинэн үлэлиир Алексей Тимшиҥҥэ кэргэн тахсарыгар ииппит аҕата өлбүтэ. Ийэтэ Мария кыыһыгар Сашаҕа олохтон туоруор диэри олорсон, сиэннэрин атаҕар туруорсубута. Аһара таптыыра
бэрдиттэн сиэннэрин, бэл, төрөппүттэриттэн көҥүүр курдуга. Оҕолоро ийэлээх эбэлэрэ тикпит таҥастарын таҥналлара, сэмэйдик улааппыттара. Александра Яковлевна үксүн кыыһа Елена дьиэ кэргэнин кытта бииргэ олорбута.
СӨ кырдьаҕастарын Ытык Cүбэтин бэрэссэдээтэлэ, 1985-1989 сс. Cаха АCCP Үрдүкү Cэбиэтин Президиумун бэрэссэдээтэлэ, СӨ норуотун хаһаайыстыбатын үтүөлээх үлэһитэ, СӨ Бочуоттаах олохтооҕо, «Аҕа дойду иннигэр үтүөлэрин иһин» уордьан кавалера Люлия Николаевна Григорьева А.Я. Овчинникова өрөспүүбүлүкэ сайдыытыгар киллэрбит үтүөлэрин ахтан-санаан туран, кини тус олоҕун сэгэтэн, бу
курдук кэпсиир: «Кини икки оҕо ийэтэ этэ, билигин сиэннэрэ, хос сиэннэрэ үүнэллэр-сайдаллар. Александра Яковлевна ийэ уонна дьахтар быһыытынан кыһамньылааҕа, кэргэнинээн суруналыыс идэлээх Алексей Трофимович Тимшинныын 45 сыл олус эйэ-
лээхтик олорбуттара. Уола Владимир Алексеевич тутууга прорабтыыра, кини икки оҕотуттан икки сиэннээх этэ, олохтон эрдэ туораабыта. Кыыһа Елена Алексеевна 22 сыл химия уонна биология учууталынан үлэлээбитэ, уопсайа 50 сыл үлэ ыстаастаах преподаватель. Уопсастыбаннай олох көхтөөх кыттыылааҕа өр сылларга «Умелые руки» куруһуогу ыыппыта. Икки оҕолооҕуттан уола эргиэн, кыыһа суруналыыстыка
эйгэлэригэр үлэлииллэр, кинилэртэн сэттэ сиэннээх уонна үс хос сиэннээх дьоллоох эбэ. Онон Александра Яковлевна салайааччы эрэ быһыытынан буолбакка, ыал ийэтин, эбэтин быһыытынан толору ис хоһоонноох дьоһун олоҕу олорбута».
Елена Алексеевна Иванцова кыыһа, эһэтин туйаҕын хатарбыт өрөспүүбүлүкэҕэ биллэр суруналыыс, Надежда Иванцова редакция көрдөһүүтүнэн эбэтин Александра туһунан кылгас ахтыытын кытта сурунаалга анаан дьиэтээҕи архыыптан хаартыскаларын тиксэрдэ: «Оҕо сааһым өйдөбүлүгэр эбэбит наар суруйар остуолга олороро эбэтэр командировкаҕа атаара биитэр көрсө сылдьарбыт көстөр. Төһө да солото суох буоллар,
сиэннэригэр, хата, быыс булан, дьүөгэлэринээн уонна биһигинниин хайаан да Күөх Хонууга хайыһардыырбыт, пааркаҕа эбэтэр Сэргэлээххэ дьаарбайарбыт, Ем. Ярославс-
кай аатынан түмэлгэ хаста да сырытыннарбыта, тыйаатыр премьераларыгар өрүү илдьэ барааччы, оҕо кинигэлэрин элбэхтэ ааҕан иһитиннэрбитэ – барыта олус күндү өйдөбүл. Үлэтин блокноттарыгар элбэх уруһуй баар буолааччы, айылҕа, сороҕор дьон мөссүөнэ… Дьиэбитигэр өрүү элбэх ыалдьыттаах буоларбыт. Онно эбэбит күөрчэҕи
сөбүлээн оҥорор буолара. Оннук биир түгэн таба тутуллан түспүт хаартыската баар».
алтынньыга 1938 с.
Үрдүкү дуоһунастан 65 сааһыгар баҕа өттүнэн уурайарыгар Александра Яковлевна кэргэнэ Алексей Трофимович ыараханнык ыалдьыыта төрүөт буолбута. Ол гынан баран олох оргуйар үөһүгэр сылдьыбыт киһиэхэ эмискэ бүрүүкээбит чуумпу олох ыарахан этэ. 8 ый итинник олордоҕуна, Тыл, литература уонна история института ыстаарсай научнай үлэһитинэн ыҥырбытыгар сөбүлэспитэ. Ахтыытыгар суруйарынан, аҕыйах кэм үлэлиирим буолуо диэх курдук санаалааҕа. Олоҕун аргыһа 1981 с. саҕаланыытыгар олохтон туораан хаалан, аһыытыттан аралдьыйаары, үлэтигэр умса түспүтэ. Александра Яковлевна бэйэтэ бэлиэтээбитинэн, дьиэ кэргэн ийэтин, тапталлаах кэргэн, салайааччы быһыытынан үүнүүтүгэр айылҕаттан сэмэй, үрдүк култууралаах, киэҥ билиилээх-көрүүлээх олоҕун доҕорун сабыдыала улахан этэ. Наукаҕа утумнаахтык ылсан, «Якутская областная партийная организация в борьбе за повышение эффективности промышленного производства (1966-1980 гг.)» монографияны, онтон да атын научнай үлэлэри түмүктээбитэ. Онон кини барыта холбоон 57 сыл үлэлээн, 76 сааһыгар 1991 с. биирдэ сынньалаҥҥа тахсыбыта.
Баарыгар номоххо киирбит ньургун салайааччы, кэрэмэс дьахтар аата биhиги норуоппут чаҕылхай бэрэстэбиитэллэрин ааттарын сэргэ төрөөбүт дойдубут историятыгар сотуллубаттыы суруллубута, сырдык олоҕо, хаалларбыт дьыалата умнуллубакка, үйэтитиллэ, ахтылла тураллар.
уонна хос сиэнэ Алексей
Афанасьевы кытта
Елена Иванова
