Сахаттан улуу ууһут, харбыыһыт Анастаси́я Диодо́рованы билбэт киһи, бука, суоҕа буолуо. Үрүҥ көмүс мэтээл кэтэх өттүгэр күүстээх тулуур, дьулуур, барыны кыайар улуу таптал, төрөппүккэ, бар дьоҥҥо махтал уонна бэйэни өрө тардар, үрдүккэ күөрэтэр модун санаа – Анастасия бигэ тирэхтэрэ. Бүгүн биһиги кини күн күбэй ийэтин Людмила Николаевна Диодорованы кытта бу туһунан наллаан, наҕыллык кэпсэтэбит.
Олох тургутуулара
Мэҥэ-Хаҥалас Төҥүлүтүттэн төрүттээх Людмила уонна Уус-Майа Аллаах Үүнүттэн силис тардар Алексей Диодо́ровтар ыал буолуохтарыттан ыла Москваҕа олохсуйбуттара. Алексей Георгиевич Тимирязев аатынан Москватааҕы тыа хаһаайыстыбатын академиятыгар физкультура преподавателинэн үлэлиирэ уонна тустууга оҕолору дьарыктыыра. Оттон Людмила Николаевна үс оҕолонон, онтон салгыы Настятын көрөн-истэн, ситэ үөрэммэтэҕэ.
Ыал улахана — Дьулустаан. Оҕолор да, улахан да дьон кини аатын ыҥыралларыгар сүрдээҕин ыарырҕаталлара. Ол иһин кыргыттары нууччалыы ааттаабыттара.
— 1986 сыл сайыныгар Дьулуспут иккилээҕэр Күөлэрики сайылыгар сайылаабыппыт. Кэлээскигэ олорор уолу оҕолор үтэ оонньуу сылдьан, көрүөх бэтэрээ өттүнэ тиэргэҥҥэ аһыы турар ыт аттыгар илдьэн кээһэннэр, ол ыт оҕобун муннуттан ытырбыта. Оччолорго туох да тырааныспар суоҕа. Дьолго, ол күн Төҥүлүттэн дьүөгэм кэлээскэлээх матаһыыкылынан олорсон кэлбит этэ. Онон Төҥүлүгэ баран, массыына булан Бэстээх балыыһатыгар илдьэммит, муннун тикпиттэрэ, онно эмтэнэ хаалбыппыт.
Ити кэмҥэ Диодоровтар иккис оҕолоро Вика үс эрэ ыйдааҕа. Ийэтэ хаһан балыыһаттан тахсыар диэри кыһыл оҕону эбэлээх эһэтэ, төһө да үлэлии сырытталлар, көрөн-харайан улаханнык көмөлөспүттэрэ. Кыысчаан төрүөҕүттэн аҥар атаҕа кылгаһын ийэтэ бэлиэтии көрөн, көрдөрбүтэ. Ону “врожденный вывих бедра” диэн быһаарбыттара. Хата, аттынааҕы ыалларын эдьийдэрэ ЦИТО (Центральный институт травматологии и ортопедии) профессорын ассистена этэ. Кини көмөлөһөн, оҕо барахсан этэҥҥэ чөлүгэр түспүтэ. Кини элбэх тыһыынчанан киһиттэн элбэх күрэхтэһиинэн сүүмэрдэнэн финалга тахсан, «Русский Ниндзя” бырайыакка кыттар, полумарафон, марафон сүүрэ сылдьар. Дьиэлэригэр Викаларын оонньуу-күлэ «мастер спорта по всем видам спорта” дэһэллэр. Оттон Дьулус тустууга маастарга кандидат нуорматын толорбута. Ити курдук аҕалара спортсмен буолан, оҕолорун кыра эрдэхтэриттэн сүүрдэн-көтүтэн, бассейнҥа сырытыннаран, эт-хаан өттүнэн эрчийтэлээн улаатыннартааһына бары өттүнэн туһалаах буолбута.
Настя 1990 с. тохсунньу 7 күнүгэр, оруобуна Ороһооспоҕо күн сирин көрбүтэ. Күөх окко күөлэһийэ, көй салгынынан тыына, оҕолор дэриэбинэҕэ эбээлэригэр сайылыыллара. Биирдэ аҕас-балыстар, күннэтэ буоларын курдук, куоска оҕолорун кытары сырсыалаһа оонньуу сылдьыбыттара. Арай олортон биирдэрэ аһаҕас турар уот ыстаансыйатын анныгар элэс гыммыта. Үстээх кыыс куоскатын батыспыта… Уокка оҕустаран өйүн сүтэрбит оҕо балыыһаҕа эрэ бэттэх кэлбитэ. Оо, онно ийэлээх аҕата, чугас дьоно бука бары «оҕобут тыыннаах эрэ буоллун” диэн туох баар Айыылартан, Ыйтан, Күнтэн барыларыттан төһөлөөхтө көрдөспүттэрэ буолуой… Ыарахан этэ. Онно быраастар консилиум ыҥыраннар, оҕо тыыннаах хааларын туһугар икки илиитин быһабыт диэбиттэрэ… Икки биригээдэ кыысчаан икки илиитин тэҥҥэ туран эпэрээссийэлээбиттэрэ. Оҕо барахсан тыыннаах хаалбыта!… Итинтэн ыла Настя оҕо сааһа үксүн балыыһаларга ааспыта.
— Уокка оҕустарыы содула ити эрэ буолбатах этэ: бүөрүгэр, сүрэҕэр эмиэ дьайбыт этэ. Аны 11 сааһыгар диэри хаҥас илиитигэр уҥуохтара улаатарын сылын аайы эпэрээссийэлээн быһан биэрэллэрэ. Онно хаан куталларыгар гепатит вируһун киллэрбиттэр этэ. Онон учуокка сылдьан, инфекционнай балыыһаҕа сылга иккитэ анаалыс туттарар этибит. Спортка сылдьарын тухары онтон көҥүл ыспыраапкалаах эрэ дьарыкка, күрэхтэһиигэ киллэрэллэрэ. Настя барыта 11 наркозтаах эпэрээссийэни ааспыта, — диир Людмила Николаевна.
Ол да буоллар Анастасия убайдаах, эдьиийдээх буолан, атын оҕолортон туох да итэҕэһэ суох тэҥҥэ оонньоон-көрүлээн улааппыта, ролигынан, палката суох хайыһарынан, скейтбордунан хатааһылыы үөрэммитэ. Ийэтэ бастаан Настяны харандааһы уоһугар туттаран үөрэтэ сатаабыта. Хата, кыыһа атаҕынан уруһуйдуурга, суруйарга бэйэтэ үөрэнэ охсубута.
— Кыратыгар изостудияҕа сырытыннарбытым. Санаабар, оҕом наһаа үчүгэйдик уруһуйдуура: балыыһаҕа сытан быраастарыгар барыларыгар ону-маны уруһуйдаан бэлэхтэтэлиирэ. Онтон вокалга сылдьан көрбүппүт – сөбүлээбэтэҕэ. Барби куукулаларыгар бэйэтэ таҥас бөҕө тигэрэ. Миэхэ иҥнэбэр саппын угааччы — Настям. Таптыыр дьарыктарын оҕо бэйэтэ боруобалаан булар. Тугу кыайарбынан, сатыырбынан, кыанарбынан көмөлөһөр үгэстээхпин, билигин, хата, аны оҕолорбуттан үөрэнэбин, көмөлөһүннэрэбин, — диэн ийэ оҕолорун дьарыктарын биһириирин туһунан кэпсиир.
Анастасия. Тиллибит Кыыс.
— Настябыт төрөөбүтүгэр аҕабыт кыыһын ийэтин аатынан Евдокия диэн ааттаабыта. Саҥа тылланаат да бэйэтин: «Няшабын”, онтон сыыйа-баайа аатын “Настябын” дэнэр буолбута. Оҕобут оһолломмутун кэннэ Анастасия диэн аат суолтата “Воскресшая” (Тиллибит Кыыс) диэн буоларын билэн бараммыт, биэс сааһын диэки Анастасияҕа уларыттарбыппыт. Ити сааһыгар кыыспытын илдьэ Киевка табаарыстарбыгар бара сылдьан, православнай таҥара дьиэтигэр сүрэхтэппиппит. Онон Ороһооспоҕо уонна улахан бырааһынньыктарга хайаан да таҥара дьиэтигэр сылдьа сатыыбыт, — диэн Людмила Николаевна Евдокия кыыс тоҕо Анастасия буолбутун туһунан кэпсиир.
Төрөппүттэрэ кыыстара оҕолортон итэҕэс санамматын, атаҕастаппатын туһугар туох кыалларын барытын оҥорбуттара. Элбэх мэһэйдэри туорааннар, кыыстарын уопсай үөрэхтээһин оскуолатын 1 кылааһыгар киллэрбиттэрэ. Уурутаан кэпсээтэххэ, оскуола кэнниттэн Анастасия Физическэй култуура, спорт, ыччат уонна туризм Россиятааҕы судаарыстыбаннай университетыгар үөрэнэн, 2012 с. адаптивнай физкультура специалиһын, Норуот хаһаайыстыбатын уонна судаарыстыбаннай сулууспа Россиятааҕы академиятын магистратуратын 2015 с. бүтэрэн, спортивнай менеджмент идэлэрин баһылаабыта. Ити үөрэнэрин тухары балыыһаҕа сылдьыы, эмтэнии тохтообот этэ.
Настя ыйы ыйынын, саамай уһаабыта сыл аҥаара Филатовскай балыыһаҕа сытара. Ити ыарахан сылларга Людмилаҕа тапталлаах кэргэнэ Алексей бары өттүнэн эркин курдук эрэллээх бигэ тирэҕинэн буолбута. Оҕотун аттыгар сылдьаары, Людмила микрохирургия отделениетын сууйара-соторо. Оттон аҕалара 1 кылааска барбыт Викатын баттаҕын өрөн, оҕолорун аһатан, атаартаан баран, үлэтигэр ойоро, онтон кэлэн балыыһаҕа илдьэр астарын буһарара… Ийэлэрэ обход иннинэ палааталары, көрүдүөрдэри, туалеттары сууйа, оҕолору туруортуу ааттаах эрдэ барара, киэһэ хойут кэлэрэ. Эбэ, эһэ Саха сиригэр бааллара. Онон Алексейдаах Людмила олох очурун итинник өйөһөн-тайаһан аһарбыттара.
Кэргэнин арыый босхолоору, Людмила Николаевна 55 сааһыгар оҕотун Подмосковьеҕа сбордарга, күрэхтэһиилэргэ таһаары, үөрэнэн, права ылбыта, хараҕар эпэрээссийэ оҥорторон, уруулга олорбута. Төһө да бэйэ-бэйэни харыстаспыт иһин, ардыгар дьылҕа хаан ыйааҕа олус да кытаанах. Аҕалара Алексей барахсан бу орто дойдуга ситэри олорбокко, олохтон эрдэлээн барбыта хайы-сах икки сылтан орто…
“Кыһыл көмүс харбааһын” уонна “кыһыл көмүс балыкчаан”
— Настя 6 саастааҕар кик-боксер Александр Иванов, боксер Александр Михайлов, тустуук Роман Михайлович Дмитриев курэхтэһии тэрийэннэр, онно киирбит харчынан уонна «Якутскэнерго” көмөтүнэн Германияҕа протезтана бара сылдьыбыппыт. Онно телевизорынан наар Паралимпийскай оонньуулары көрдөрөллөрө. Миэхэ онно аан бастаан оҕом хайаан да чэпчэки атлетикаҕа маннык Паралимпиадаҕа кыттыа диэн санаа киирбитэ, — диэн ыраах угуйар сулус курдук, кыым саҕа санаа ийэ барахсаҥҥа кылам гыммыта.
Аҕата Настяны үлэтигэр илдьэ сылдьан, көхсүнэн сытан харбыырга үөрэппитэ. Үс саастааҕар Москваҕа харбааһыҥҥа инбэлиит оҕолор бастакы күрэхтэһиилэригэр кытыннаран, Настя 2 миэстэни ылбыта. Сарсыныгар тренер телефоннаан «миэхэ кэлэн босхо дьарыктаннын” диэн ыҥырыыта – улахан үөрүү этэ. Онтон ыла Анастасия 20 сыл устатыгар Россия үтүөлээх тренерэ Наталья Викторовна Степановаҕа дьарыктанан, 2004 с. Россия паралимпийскай сборнай хамаандатын чилиэнэ буолбута.
2008 c. Пекиҥҥэ ХIII Паралимпийскай оонньуулар үрүҥ көмүс призердара, аан дойду үс төгүллээх чөмпүйүөнэ, Европа сэттэ төгүллээх чөмпүйүөнэ, илии-атах эчэйиилээх (ПОДА) спортсменнарга харбааһыҥҥа успуорт үтүөлээх маастара Анастасия Диодорова улахан успуорду кытары быраһаайдаһар, 20 сыллаах улахан үлэтин түмүктүүр “кыһыл көмүс” харбааһынын долгутуулаах сиэригэр-туомугар 2024 с. алтынньы 4 күнүгэр Дьокуускай биир улахан уораҕайыгар баппат элбэх киһи кэлиитэ кини саха норуотун тапталлаах кыыһа буоларын өссө төгүл кэрэһилээбитэ.
— Миэхэ мэлдьитин аттыбар баар буолан көмөлөспүт ийэбэр Людмила Николаевнаҕа, спорка тапталы иҥэрбит аҕабар Алексей Георгиевичка, тренербэр Наталья Викторовна Степановаҕа уонна эһиэхэ бу сыллар тухары миэхэ өйөбүлгүт, тапталгыт иһин махтанабын. Бастатан туран, ситиһиим төрдө — утумнаах күүстээх дьарык, сүрэхтээх буолуу, харбааһынтан астыныы-дуоһуйуу, күннээҕи режими тутуһуу. 2012 с. Лондоннааҕы Паралимпийскай оонньууларга кыһыл көмүс мэтээли ситиһэр баҕам туолбатаҕа олус кыһыылаах этэ. Улахан спортан барар туһунан санаа аан бастаан онно кылам гыммыта. Ол кэнниттэн бэйэбин уоскутунан, бу кэлин сылларга диэри күүскэ эрчиллибитим, күрэхтэспитим. Саамай үрдүк наҕараадабынан, биллэн турар, Пекиннээҕи Паралимпиадаҕа ылбыт үрүҥ көмүс мэтээлим буолар. Бу — спортивнай олохпор хаһан да умнуллубат чаҕылхай түгэн. Саха сиригэр харбааһын көрүҥүнэн элбэх оҕо-ыччат дьарыктанан, Олимпиадаҕа тиийэ үүнэллэригэр-сайдалларыгар баҕарабын. Билигин бэйэбин ханнык эйгэҕэ, ханна элбэх туһаны биэриэхпин сөбүн быһаарына, көрдүү сылдьабын, — диэн Анастасия бар дьонугар туһаайан эппитэ.
Ууһут кыыс спортка чымаан чыпчааллары дабайан, сулустуу чаҕылыйан, «кыһыл көмүс харбааһынын” түмүктээтэ. Аны кини үүнэр сүһүөх ыччат чыпчааллары дабайар баҕа санааларын толоруутугар иннилэригэр сырдыы сыдьаайар сулустуу биитэр кыһыл көмүс балыкчаан курдук, ситтэриэхчэ ситтэрбэккэ, кылабачыйа уста угуйуо… Оттон биһиги саха кыыһа Анастасия Диодорова аатынан харбааһыҥҥа күрэхтэһии Россия календарнай былааныгар киллэриллэн, дойду үрдүнэн ыытыллан иһиитин уонна сотору кини туһунан уус-уран киинэ уһуллан бүтэн, киэҥ көрөөччүгэ тахсыытын эрдэттэн долгуйа күүтүөхпүт.
Ийэ итии тапталынан, оҕо истиҥ хардатынан
Настя өйдүүрүн тухары ийэтинээн куруук бииргэлэр. Настя барытын өйдүүр, сэргэх киһи буолан ийэтин туругун, баҕа санаатын барытын билэр, сэрэйэр уонна толоро сатыыр үтүө дьулуурдаах. Ол курдук кыыстаах ийэ тугу барытын аһаҕастык кэпсэтэ, сүбэлэһэ, биир тыла суох өйдөһө сылдьаллар.
— Арааһа, куруук бииргэ буолан, аһара чугаспыт, — диир Людмила Николаевна. — Ийэ быһыытынан оҕолорбутугар биһиги эрэ аан бастакынан күүс-көмө буолабыт, кинилэри өйдүүбүт, тэҥҥэ тыынабыт. Сурунаал ааҕааччыларыгар хайа да түгэҥҥэ ыарахаттарга хотторбокко, үүтү-хайаҕаһы, сырдык суолу тобуларгытыгар, дьолу уонна доруобуйаны баҕарабын. Өбүгэлэргит, аанньаалларгыт куруук аттыгытыттан арахсыбатыннар!
Саҥа Дьыл уонна Ороһооспо – үөрүү, дьол бырааһынньыга
Сырдык мичээр аргыстаах, куруук үөрэ-көтө сылдьар үтүө айылгылаах сэргэх ыалга Саҥа Дьыл уонна Ороһооспо — үөрүү уонна дьол бырааһынньыга, этэргэ дылы, сибэтиэй бырааһынньыктар. Бу күннэргэ, үгэс курдук, Диодоровтарга табаарыстара, доҕотторо мусталлар, тэҥҥэ үөрэллэр-көтөллөр. Дьэ манна саҕаланар — Санта кистэлэҥнээх лотереятын оонньотуу, хас биирдии киһи баҕа санаатынан Тымныы Оҕонньор бэлэҕин туттарыы… Хайа да сиргэ буоллахтарына, Сахабыт сирин Саҥа Дьылын 18 ч. булгуччу көрсөллөр. Бырааһынньыктааҕы остуолга ийэлэрэ эрдэттэн хаһааммыт аһа, дьонноруттан кэлбит кэһиилэрэ томточчу тардыллан, ыалдьыттарын тоҥ балыгыттан, быарыттан хартатыгар тиийэ күндүлүүллэр, астына, дуоһуйа амсайаллар.
Диодоровтар дьиэ кэргэн оҕолоро кыра эрдэхтэриттэн «Черепашка” диэн ийэлэрин тордун олус сөбүлүүллэр. Людмила Николаевна туордун ырыссыаба:
3-4 сымыыт, 1 ыст. саахар, кыра луоска төбөтүнэн суоданы лимон сүмэһинигэр суурайан миксеринэн ытыйыллар, онтон 1 ыст. бурдугу эбэн, барытын миксеринэн хойуу соҕус гына ытыйыллар. Сылыйан турар тимир лиискэ, алаадьы курдук, бэйэ бэйэлэриттэн тэйиччи кутуллар. Бу кэмҥэ 1 л. 3,2 % кефири уонна бэйэ көрүүтүнэн саахар эбэн, холбуу ытыйыллар. Маны дириҥ иһиккэ кутан, буспут “алаадьыларбытын» илитэ угабыт уонна ньолбуһах тэриэлкэҕэ чараппаахы быһыылаан уурталыыбыт. Кефиртэн хаалбыт ордугу «чараппаахы” үрдүгэр кутуллар, ордубут биир “алаадьыны” мэлийэн, туорт үрдүгэр табыгынатыллар. Харахтарын ханнык баҕарар отонунан оҥоробут. Бэлэм туорду холодильникка хонноро уурабыт.
Елена Иванова
