Дьиэ кэргэн олоҕор ханнык эмэ тургутууну этэҥҥэ аһарыы — дьиэ кэргэни өссө сомоҕолуур уонна олох устун киэҥ хардыынан айанныырга көҕүлүүр.
Бэйэлэрэ этэллэринэн, быйыл оннук тургутууну ааспыт дьонунан Таатта улууһун Ытык Күөл сэлиэнньэтин ытык мааны ыаллара Парасковья Николаевна Петрова уонна Тимофей Тимофеевич Аржаков дьиэ кэргэннэрэ буолар. Ол туһунан 5 оҕо иһирэх ийэтэ Парасковья Николаевна маннык кэпсиир:
-Быйыл уон бэһис төгүлүн ыытыллыбыт өрөспүүбүлүкэтээҕи “Далбар Хотун” күрэххэ кыттыыбыт биһиги дьиэ кэргэҥҥэ улахан тургутуу этэ. Олоҕум аргыһа Тимофей Тимофеевич элбэх киһи түмсэр сиригэр сылдьарын, киэҥ эйгэҕэ биллэри-көстөрү олох сөбүлээбэт, сылайабын диэн ааттыыр. Бэл, аймахтарын да бэлиэ күннэригэр барыа суоҕун сөп. Онон, “Далбар Хотун” куонкуруска кыттарга санаммыппын истэн баран, аккаастан диэн икки күнү быһа көрдөспүтэ. Уолаттарым эмиэ: “Ийээ, эн сыанаҕа тахса үөрүйэххин, онтон биһиги куттанабыт, кыргыттаргын уонна кийииттэргин кытары бэйэҥ кытын”, — диэн эмиэ иннилэринэн буолбатахтара. Ол эрэн, Айыы сиэринэн табыллан, аҕабыт, үс уолбут, кыргыттарбыт, кийииттэрбит бары сахалыы таҥнан-симэнэн, Дьокуускай куорат биир улахан уораҕайын сыанатыгар бар дьон иннигэр тахсан кыттыбыппыт. Кэрэчээн кийииттэрбит, бэйэбит кыргыттарбыт бары сүүрэн-көтөн көмөлөһөн, тэбис-тэҥҥэ сылдьыбыттара. Онон биһиги дьиэ кэргэҥҥэ наһаа үчүгэй, умнуллубат түгэннэр буолбуттара. Бу барыта биһиги олохпутугар – олус улахан тургутуу этэ. Күрэххэ өрөспүүбүлүкэ күүстээх дьахталларын кытары кыттаммын, бэйэбин наһаа күүстээхтик санаммытым, бэйэбинэн киэн туттубутум. Уолаттарым эмиэ киэн туттууу өрөгөйүн билбиттэрэ. Улахан уолум Мичил биир идэлээхтэрэ көрөннөр, ийэтин туһунан үтүө тыллары эппиттэриттэн олус үөрбүтэ, долгуйбута. Күрэх кэнниттэн уолаттарбыт: “Ийээ, сахалыы таҥнар наһаа үчүгэй эбит, олус сөбүлээтибит, мантан инньэ ыһыахтарга сахалыы таҥастаах сылдьар эбиппит”, — диэбиттэрэ ийэ киһиэхэ истэргэ олус үчүгэй. Онон, “Далбар Хотун” күрэх биһиги дьиэ кэргэҥҥэ иҥэрбитэ, биэрбитэ, бэлэхтээбитэ олус элбэх. Өрөспүүбүлүкэ таһымнаах күрэххэ кытыннарбыттарыгар наһаа махтанабыт. Күрэххэ киирбит 24 сайаапкаттан 7 киһи иһигэр киирии – улахан ситиһии уонна кыайыы дии саныыбыт”.
Кырдьыга да, Парасковья Николаевна дьиэ кэргэнэ бэйэлэрин билиһиннэриилэрэ, атын да нүөмэрдэрэ, туох эрэ ураты тыыны биэрбиттэрэ. “Алгыс аартыга” диэн толорууларыгар “Айар” кинигэ кыһатыгар тахсыбыт “Олохпун салайабын, үтүөнү түстүүбүн” уонна “Тарбахчааннар оонньуулларын” диэн ийэлэрин кинигэлэрин кыргыттарга, кийииттэргэ түҥэппиттэрэ. Салгыы Парасковья Николаевна алгыс ырыатын толорбута, тойуктаабыта уонна бары холбоһо түһэн баран, оһуокайынан түмүктээбиттэрэ киэҥ сэҥээриини ылбыта. Аны “Сандалы” түһүмэххэ баай-талым астара барыта өрүс балыгыттан бүлүүдэлэрэ эмиэ ураты буолбута.
30-тан тахса сыл – оҕону иитиигэ
Ыал ийэтэ Парасковья Николаевна Нам улууһун Нам сэлиэнньэтиттэн төрүттээх. Кини Дьокуускайдааҕы 2 нүөмэрдээх педагогическай училищеҕа оҕо уһуйаанын иитээччитин, салгыы 2006 с. Шолохов аатынан Москватааҕы судаарыстыбаннай педагогическай университекка учуутал-логопед идэлэрин ылбыта. 30-тан тахса сыл оҕону иитиигэ үлэлээн, ол иһигэр 4 сыл фольклорга уһуйан, кэллэ. Билигин Ытык Күөлгэ “Күн туллуктара” уһуйааҥҥа учуутал-логопедынан үлэлиир. Иллэҥ кэмигэр айылҕалыын алтыһарын, балыктыырын, иистэнэрин, баайарын, кинигэ ааҕарын сөбүлүүр.
Тыа ыалын сиэринэн, кэргэнин дьонун кытары сүөһү-сылгы иитэллэр, оҕуруот аһын хото олордоллор.
От үлэтиттэн уһуйуллан тахсаҕын
Парасковьялаах Тимофей аан бастаан Амма Эбэ кытылыгар билсиилэрэ – бэйэтэ кэрэ кэпсээн. Икки таптаһар сүрэх сарсыарда күнү көрсөн баран көрбүттэрэ, арай массыыналарын бамперын икки өттүгэр икки күөрэгэй кэлэн олорбут. Дьиктитэ диэн, ол кэнниттэн били моһуоктуу сылдьыбыт массыыналара түргэнник собуоттаммыт. Онтон ыла Парасковья иккилии паара чыычаахтары мунньар идэлэммит.
“Дьиэ кэргэммитигэр саамай үтүө кэмнэрбитинэн уолаттарбытыныын-кыргыттарбытыныын, кэргэним бииргэ төрөөбүттэрин кытары Амма хочотугар баран оттуурбут буолар. Бары күргүөмүнэн оттуубут, балыктыыбыт, сынньанабыт.
Кэргэним Тимофей оҕону мөҕөрү-этэри, бэл, сэмэлиири да сөбүлээбэт. Этэргэ дылы, кыргыттарын үрдүнэн үрүҥ чыычааҕы көтүппэт, кинилэри таҥара курдук көрөр. Мин санаабар, ити сөп. Кыргыттары чахчы сибэкки курдук көрүөххэ наада дии саныыбын. Оттон уолаттарбытын саллааттыы иитэлээбиппит. От үлэтэ уолаттарбытын үлэҕэ үөрэппитэ. Ол сылдьан кинилэр балыктыырга, кустуурга үөрэнэн, булка уһуйуллубуттара. Күһүн куска эмиэ сылдьаллар. Кэлин анааран көрдөххө, уһуйуллуу барыта от кэмигэр буолар эбит дии саныыбыт.
Оҕолорбутунан сэмээр киэн туттабыт. Уолаттарбыт бары үөрэхтэнэн, идэ арааһын баһылааннар, үлэ, үөрэх дьонноро. Кыргыттарбыт 9 уонна 11 кылаастары бүтэрэр эксээмэннэрин туттардылар. Бары долгуйабыт. Ол эрэн, мин итинник ноҕуруускалары бэйэни тургутуу курдук ылынабын, миигин сайыннарар дии саныыбын. Кэргэним миэхэ куруук тирэх буолар, барытын өйдүүр, сүбэлиир, кини эппитэ сөптөөх буолар, миигиннээҕэр быдан мындыр өйдөөх. Дьиэ кэргэн иллээх-эйэлээх уонна ийэлээх аҕа бэйэ-бэйэлэригэр сыһыаннара үчүгэй буоллаҕына, ол ыччаттарыгар эмиэ бэриллэр”, — диэн төрөппүт дьолуттан сэгэтэн ылар.
“Тулалыыр эйгэбэр махталлаахпын”
“Далбар Хотун” күрэх “Айыы Хотун” номинациятын ылбыт Парасковья Петрова быйыл 80 сааһын бэлиэтээбит ытык киһибит Афанасий Семенович Федоров “Айылҕа сорҕотобун” үөрэҕэр дьарыктанан, билигин алгыстыыр, арчылыыр. Ону сэргэ Сыдьаайа уонна Байдам Филипповтар үөрэхтэрин кыһатын бүтэрэн, ыраастааһын, эмтээһин идэтин баһылаабыт.
“Дьоҥҥо туһалыырбынан киэн туттабын, сөбүлүүбүн, астынабын. Хабаровскайга, Уссурийскайга уонна байыаннай дьайыыга бөлөҕүнэн тиийэн, ыччаттарбытын арчылаан, эмтээн-томтоон, дойдубут аһынан күндүлээн, санааларын бөҕөргөтөн кэлбиппит. Уолаттарбыт “Эһиги кэлэн бардаххытына наһаа чэпчиибит”, — диэн этэллэрэ биһигини эмиэ кынаттыыр (бу үлэтин иһин Хабаровскай уонна Уссурийскай байыаннай чаастарын Махтал суруктарын ылбыта).
Тулалыыр эйгэбэр наһаа махталлаахпын. Билигин ыра санаам — байыаннай дьайыы түмүктэнэн, ил-эйэ олохтонон, ыччаттарбыт, күүстээх аҥаардарбыт бары этэҥҥэ эргиллэн кэлэн эйэлээх олоххо олоруулара”, — диэн кэпсэтиибитин түмүктүүр.
ВРЕЗКАЛАР:
Парасковья Петрова — “Саха Өрөспүүбүлүкэтин үөрэҕириитин туйгуна”, Ил Дархан Гранын хаһаайката, үлэ бэтэрээнэ, улуустааҕы “Далбар Хотун-2025” күрэххэ “Көрөөччү биһирэбилэ” анал аат хаһаайката.
Күрэххэ өрөспүүбүлүкэ күүстээх дьахталларын кытары кыттаммын бэйэбэр эрэлим күүһүрбүтэ, бэйэбинэн киэн туттубутум.
Күрэх кэнниттэн уолаттарбыт: “Ийээ, сахалыы таҥнар наһаа үчүгэй эбит, олус сөбүлээтибит, мантан инньэ ыһыахтарга сахалыы таҥастаах сылдьар эбиппит”, — диэбиттэрэ.
Байыаннай дьайыыга кытта сылдьар ыччаттарбытын арчылаан, эмтээн-томтоон, дойдубут аһынан күндүлээн, санааларын бөҕөргөтөн кэлбиппит.
Надежда Егорова, хаартыскаҕа: Парасковья Петрова хаҥастан бастакы
