Тар – сүүрдүллүбүт үүт, күөх үүт, абыраат аһыйбытыгар, бөлөнөххө, суоракка балык, кус уҥуоҕун, оту, бэс сутукатын, отоннору кутан өр сөрүүн сиргэ туруоран оҥоһуллубут үрүҥ ас. Олус туһалаах тар үйэ кэриҥэ умнуллан баран саҥа сөргүтүллэ сылдьар.
Дьиҥнээх ырысыабын буларга дьонтон туоһулаһан, архыыптарга сылдьан баран Ньурба Маалыкайын олохтооҕо 76 саастаах Ушканова Ольга Федоровна 90 сааһыттан тахсыбыт ийэтиттэн уонна эдьиийиттэн тар ырысыабын ылан хаалбыт уонна уонча сылы быһа оҥосто сылдьыбытыттан ыллыбыт. Ийэтин уонна эдьиийин курдук уһун үйэлээх уонна доруобай буолуон баҕаран оҥостубут. Кырдьык, биһиги өбүгэлэрбит чахчы доруобай, ыалдьыбат уонна уһун үйэлээх этилэр. Ол туһунан В.Е. Горинович «Народная медицина якутов» 1889 с. (Ф.5.Оп.1.Д.350) Арассыыйа наукатын Академиятын Сибиирдээҕи салаатын Саха научнай киинин архыыбыгар суруйбут. В.Е. Горинович ол саҕанааҕы кырдьаҕастартан былыр кэлии дьон кэлэ илигинэ тугунан эмтэнэллэрин ыйыталаспытыгар, кырдьаҕастар: «Былыр дьон ыалдьыбат этэ, ыарыйдахтарына да ойууну ыҥыран кыырдараллара эбэтэр хаан таһаараллара уонна онон бүтэрэ», — диэбиттэр. Ол саҕана быраас Уклонскай (1841) Бүлүү эҥэргэ сылдь-
ан суруйарынан дьон үйэтэ 110-120 сааска диэри тиийэр эбит. 1920-1930 сс. сахалар ахсааннара араас ыарыылартан, куһаҕан санитарнай эйгэттэн аҕыйаан эрэр диэн күүстээх үлэ барар. Былаас дьиэлэри хотонтон араарарга, антисанитарнай усулуобу-
йаны тупсарарга күүстээх көҕүлээһин үлэтин ыытар. Арыгылааһыны, хаартылааһыны утары ити үлэни тэҥҥэ тутан күүскэ охсуһар. Ол түмүгэр, хотонтон, муостата суох балаҕантан арахсыбакка илдьэ сылдьыбыт айылҕаны кытта тэҥҥэ олорбут олох-дьа-һах, аһыыр ас умнуллууга барбыта.
Биһиги төрүттэрбит мындыр өйдөрө, туохха барытыгар харыстабыллаах сыһыаннара, айылҕаны кытта ыкса бииргэ олорбуттара тар аска көстөр. Тар, биир өттүнэн көрдөххө, ас тобохторуттан оҥоһуллар – аһыйбыт үүттэн, астан хаалбыт балык, кус уҥуоҕуттан, бу экономическэй өттүнэн олус барыстаах. Оттон атын өттүнэн ыллахха, бу олус туһалаах, баай састааптаах, иҥэмтэлээх ас буолар. Тар сыл аҥара мас буочукаҕа, эбэтэр уһаакка, туос чааҥҥа, холлоҕоско оҥоһуллара уонна умуһахха турара. Тарга олус элбэх туһалаах аһыы үүт бактериялара үөскүүллэр, олор көмөлөрүнэн кутуллубут уҥуохтар, оттор, отоннор киһиэхэ наадалаах битэмииннэргэ, минералларга арахсаллар уонна элбэх ас буһарар ферменнар үөскүүллэр. Тары оҥоруу күһүҥҥү уонна сайыҥҥы диэн арахсар. О.В. Ионова (1954) суруйарынан урут тар хас да көрүҥэ баара: бастаах тар – сайыҥҥы тар, бэс сутуката кутуллар уонна кыһыҥҥыга хаһааныллар; үрүҥ тар – аҥардас үүттэн оҥоһуллубут; туна тар – сайын устата хойдубут, аһыйбыт үүт; үөрэ тар – убаҕас тар. Сайыҥҥы тарга бэс эрэ сутукатын буолбакка атын араас састааптары куталлара. Оттон А.А. Саввин (2005) суруйарынан тар араас суордун Дьокуускайга «Кружалоҕа» кытта аҕалан атыылыыллар эбит. Аныгы киһи айылҕаттан тэйэн, кини өйдөбүлүгэр аһыйбыт былыргы тар сытыйбыт аһы кытта тэҥнэнэн, сыттаах буолла да
куһаҕан, буортулаах бактериялар бааллар диэн өйдөбүл күүскэ өйгө хатанан хаалбыт. Ону туоруурга улахан дакаастабыл наада. Былырыын Ольга Федоровнаны кытта уонча буолан (Тааттаттан, Үөһээ Бүлүүттэн, Ньурбаттан, Мэҥэ Хаҥаластан, Дьокуускайтан) онлайн күһүҥҥү тары оҥорбуппут. Атырдьах ыйын 15 күнүгэр сөрүүн сиргэ ким мас күүлэҕэ, ким хоспоххо эмалированнай миискэҕэ, солуурга оҥорбуппут. Хас нэдиэлэ аайы састааппытын кутар этибит.
Тарбытыгар баар битэмииннэри уонна минераллары үөрэтэргэ тыа хаһаайыстыбатын институтун лабораториятыгар уонна туһалаах бактериялары Республикатааҕы ветеринарнай-бэрэбиэркэлиир лабораторияҕа быһааттарбыппыт.
Ол түмүгэр, тар састааба олус туһалааҕын дакаастаабыппыт. Айылҕа бэйэтэ оҥорбут ыраас бородуукталарыттан, дьиҥнээх олус туһалаах айылҕа бактерийалара үлэлээн
оҥорбут, туох да искусственнай эбилигэ суох тар састааба кефиры баһыйар.
Маны таһынан тары иһэ сылдьар киһи тумууга олох ылларбатын бэлиэтээбиппит. Тары испит дьонтон эккэ-сииҥҥэ үчүгэй этиилэр кэлбиттэрэ: өр ааспакка сылдьыбыт сөтө-
лүм тары иһиэхпиттэн чалахайым тыҥабыттан түргэнник тахсан үтүөрдүм; хойуулуурум чөлүгэр түстэ; ойоҕостотон баран түргэнник чөлбөр түстүм; сыыһа аһаан хойуум убаабыта тары иһээппин кытта үчүгэй буоллум уо.д.а.
Онон төрүт аспытын, киһиэхэ бары өттүнэн туһалаах тары оҥостон доруобуйабытын чөлүгэр таһаарыаххайыҥ.
Тарбыт уопсай ырысыаба маннык: 10 л солуурга — 3 л суорат, 1 ытыс балык уҥуоҕа, 1 ытыс кус уҥуоҕа, 1 ытыс отон (хаптаҕас, моонньоҕон, уулаах отон, жимолость), 1 тутум от (хаарыйар от, бохсурҕана, моонньоҕон сэбирдэҕэ, дьэдьэн сэбирдэҕэ, кииһилэ). Күн аайы буккуйар этибит. Үстэ-түөртэ кутан баран, балаҕан ыйыгар буккуйан бүппүппүт уонна алтынньы 20 күнүгэр иһиттэргэ кутан тоҥортообуппут.
Варвара Семенова, биология билимин кандидата, Наталья Николаева, тыа хаһаайыстыбатын билимин кандидата, Владимир Батюшкин, аспирант.
