Биһиги үйэ кирбиитигэр ыал буолбуппут. Маҥнай мин кийииттээбитим. Ол түгэни кэпсээтэххэ маннык…
Билсиһииттэн саҕалаан
Эрбин кытары устудьуоннуу сылдьан билсибиппит. Иккиэн үрдүк үөрэххэ үөрэнэрбит. Сайын иккиэн дойдубар, дьоммор тиийэн, аҕыйах күн сынньаммыппыт. Ол кэннэ күһүн, ыал буолар туох да санаата суох үөрэнэ сырыттахпына, соһуччу ийэм тиийэн кэлбитэ уонна уол дойдутугар бардыбыт, дьонун кытта кэпсэттим, такси үлэстим диэбитэ. Мин соһуйан эрэ хаалбытым, ол да буоллар, оҕотук истигэн санаабар барарга сөбүлэспитим. Кэлин өйдөөтөхпүнэ, кини дьонугар кийиит көрсөргө тоҕооһо суох, оҕолорун сүтэрбит кэмнэригэр тиийбит этибит. Оттон бэйэм дьонум ыксаабыттар, кыыстара уол аҕалан баран хайаатар даҕаны ыал буолуохтаах диэбиттэр. Дьон хараҕар кыбыстыыга кииримээри оннук дьаһаннахтара…
Ити курдук мин дьылҕабын быһаара охсубуттара түргэнэ сүрдээх этэ. Дьиҥэр, ити кэмҥэ кэккэ төрүөттэртэн сыһыаммыт соччото суох буолан барбыта. Доҕотторун кытта күүлэйдиирин, иһэрин сөбүлүүрэ. Куотан хаалыахпын уруу күнэ чопчуланан, дьоҥҥо-сэргэҕэ ыҥырыы тарҕаммыта… Бүттэхпит ол. Дьон айаҕар кииримээри, этэргэ диэри, киэһээҥҥи аһылык буолумаары сыбаайбалаабыппыт.
Күнүүлүүбүн, ол аата таптыыбын
Кини дойдутугар олохсуйан ыаллаах оонньоон барбыппыт. Оҕоломмуппут. Ыал буолан да баран кэлэрин-барарын тохтоппотоҕо, үөрэҕин ситэрбэтэҕэ. Дьону батыһар идэлээҕэ, туох эрэ наада буоллаҕына «дьоммор баар», «ийэбиттэн ылыахпыт» диэн иһэрэ, бэйэтэ тугу эмэ оҥорор-тутар кыаҕа, баҕата даҕаны суоҕа. Ол эрээри үчүгэй массыынаҕа, сыаналаах малга-салга ымсыырара сүрдээҕэ.
Өр-өтөр буолбатаҕа, кыбыстыбакка илиитин көтөҕөрүн, атыннык эттэххэ ыаллыырын сөбүлүүр буолбута. Сирэйим, этим-сииним күп-күөх буолуор диэри кэбилиирэ. Онтукатын кистэтэ сатыыра, кылгас ыстаан кэттэхпинэ, «соруйан көрдөрө сатааҥҥын кэттиҥ дуо?» диирэ. Оннук баттабыллаах олохтонон бэйэбэр бүгэн, үөрбэт-көппөт буолан хаалбытым, «Тоҕо үөрбэккин? Үөр диибин» дии-дии ыххайара. Бараары гыннахпына, «кими да аһыныам суоҕа, дьоҥҥун кытта бэйэҕин сэймэктээн кэбиһиэм» диэн куттуура. Бу санаатахпына, миигин кыраһыабай куукула эрэ курдук илдьэ сылдьаары, доҕотторугар киһиргээри ойох ылбыт быһыылааҕа. Аны, доҕотторо үчүгэйкээн кэргэннээх эбиккин диэтэхтэринэ, «оччо үчүгэйгин дуо ол…» диэн онон киирэн сордуура. Ол тухары «таптыыбын» диэн тылын умнубакка этэрэ. Хайдах киһи таптыыр киһитигэр ыарыылааҕы оҥоруон сөбүй диэтэхпинэ, «күнүүлүүбүн, ол аата таптыыбын» диирэ. Күүлэйдиирим, онно-манна сылдьарым эбитэ буоллар, баҕар, өйдүөм этэ. Билигин сааһыран эрэ баран уоскуйбукка дылы.
Оҕо кынатын сарбыйыы
Ийэтэ биир сөбүлээн туттар этиилээх: «Эн ону хантан кыайыаххыный?». Уолаттарын оннук иитэн улаатыннарбыт. Кини оҕолоругар кыра саастарыттан «буолары-буолбаты лахсыйыма», «мечтайдаама», «тахсан үлэлээ» диир эбит. Бу тыллар оҕолорун өйдөрүгэр-санааларыгар үйэ-саас тухары олохсуйан хаалбыттар. Киэҥи, үрдүгү, кыаҕы баҕарар кынаттара оҕо саастарыгар сарбыллыбыт буолан, биир даҕаны уола ситиһии амтанын билбэккэ, үрдүк дуоһунаска олорбокко сааһырдылар.
Мин иитиим атын, баҕа санааларбын ким даҕаны күөмчүлээбэтэх буолан, оннук олоххо сөбүлэспэтэҕим. Эрим кыайбат буоллаҕына, бэйэм кыайыам диирим. Онуоха хас биирдии ситиһиибин сири-буору кытта тэҥнииллэрэ. Ханнык тойоҥҥо сытан биэрэн итинник дуоһунаска олордуҥ диэн буолара. Дьахтар ситиһиитэ орон эрэ нөҥүө оҥоһуллар диэҥҥэ бигэтик итэҕэйэллэрэ. Куоракка киирэ-тахса сылдьан үөрэнэрим. Оччолорго салгын сибээһэ саҥа сайдан эрэр кэмэ этэ. Эрим киэһэ буолла эрэ, бастаан сотовайбар эрийэн ханна сылдьарбын туоһулаһара. Дьиэбэр диэтэхпинэ, аны дьиэтээҕи төлөпүөҥҥэ эрийэн бигэргэтинэрэ.
«Хантан булан ити инбэлиити төрөттө?»
Ийэтэ миигин сүгүннээбэтэҕэ. Кэлэ-кэлэ «уолбуттан арахсан бар» диирэ. Бука, уола ийэтигэр тиийэ-тиийэ ону-маны кулгуйан эрдэҕэ. Ол кэмҥэ улахан уолум кыра этэ. Күн-дьыл ааһан истэҕин аайы оҕобут уратыта биллэн барбыта. Киһи тылын аанньа истибэтэ, сайдыытыгар бииртэн-биир хааччахтар үөскээн барбыттара. Ийэтэ ону билэн баран туох диэбитэ буолуой? «Хантан булан ити инбэлиити төрөттө? Биһиги хааммытыгар итинник суох». Онто да суох «минньигэс» олохпутугар оҕом уратыта эбиллэн биэрбитэ. Иккистээн хат буолбуппар ийэтэ «инбэлиити төрөтүөҥ даҕаны сэрэн» диэбиттээх.
«Миэхэ иитиллэ кэлбитиҥ дуо?»
Биллэн турар, оҕолоох киһи үлэлээбэккэ олордоҕум дии. Онуоха киһим ийэтигэр баран кэллэҕин аайы «Миэхэ иитиллэ кэлбитиҥ дуо? Тоҕо дьоҥҥуттан харчы көрдөөбөккүн» диир буолан барбыта. Онуоха «эн эр киһигин, иитиэхтээххин» диирим. Ол аайы иһэ буһан хаһыытыыра, таһыйара. Истэн олордохпуна, ийэтэ «сутуруккунан охсума, улаханнык охсон кэбистэххинэ, хаайыыга ыытыахтара, сэрэнэҥҥин ытыскынан таһый» диирэ. Ити аата хайдаҕый?
Оҕо эмтэрэ олордохпуна, сытан эрэ атаҕынан сирэйбэр сырбаппытын умнубаппын. Ханнык эрэ кэмҥэ туймааран, истибэт буоллум диэн куттанан ылбытым. Кулгааҕым иһиттэн ип-итии хаан сүүрбүтүгэр, хата, хаан эбит диэн үөрбүппүн өйдүүбүн… Кини кэлэригэр оҕолорум таҥастарын сууйа олорор буоллахпына, хайаатар даҕаны таастаах уубун тоҕо тэбэн ааһар идэлээҕэ…
«Дьахтар тулуйуохтаах»
Ийэтэ «дьахтар тулуйуохтаах, эн эмиэ тулуй» диирэ. Мин тулуйа кэлбэтэҕим, мин олоро кэлбитим диэн баран барарга быһаарыммытым. Ийэтэ «барар буоллаххына букатын бар, сэттэтэ кэлэн көөчүктэммэт курдук, докумуоҥҥун эҥин барытын быһаартар» диэбитин билигин күлэ саныыбын. Ийэбин ыҥыран ылбытым, бүтүннүү хомунан баран дойдулаабытым. Ол бараммын үлэҕэ тахсан, оннубун, дьэ, булунан эрдэхпинэ, сыл аҥаара ааспытын кэннэ эрим тиийэн кэлбитэ. Билбитим баара, саамай чугас киһим – ийэм «дьоҥҥун кэлэн илдьэ бар» диэн күтүөтүн ыҥыран ылбыт эбит. Эмиэ бэйэлэрэ «сөптөөхтүк» быһаардахтара…
Төннүү
Ийэм таҥнарбытыттан олус хомойбутум. Ханна барыахпыный? Барсыбытым. Ити кэмҥэ икки оҕолоох этибит. Хотунум саҥата суох көрсүбүтэ. Хара маҥнайгыттан олохпутугар орооспут бэйэтэ тэйбит курдук буолбута. Бастаан кийииттии кэлбиппэр «хайаан бу үөрэхтээх кыыс биһиги уолбутун сөбүлээн ойох таҕыстаҕай? Дьон кийииттэрэ хотоҥҥо сылдьыһаллар, биһиэнэ хайаан оннук буолуой, маанымсыйан сылдьыбат, чэ, бээ, хотон туттахпытына ханна барыай» эҥин диэн саҥарара. «Хайаан» диэн тылын умнубат этэ. Хата санаам күүстээх буолан олорон хаалбатаҕым.
Алдьатар судургу, оҥорор уустук
Кэлин «алдьатар судургу, оҥорор уустук, баары харыстыахха» диэн толкуйдуур буолбутум. Ол иһин дьиэ кэргэммин харыстаары барар-кэлэр, куотар туһунан санаалары киэр кыйдаабытым. Бу санаан көрдөххө, ханна барыахпыный? Саамай эрэнэр дьонум таҥнарбыттара, икки кыра оҕолоохпун… Балаһыанньабын кытта эйэлэһэн кэбиспитим. Уустук кэмнэр этилэр. Эрим иһэрин ол тухары тохтоппотоҕо. Үлэбиттэн кэллэхпинэ, итирик буолара, күнүүлээбитэ буолан кыыһыран көрсөрө. Биир да ситиһиибэр үөрбэтэҕэ. Туох даҕаны уларыйбатаҕа… Арай, үчүгэйгэ тардыһар санаам күүстээх буолан тимирдэ, тоһута сатаабыта табыллыбатаҕа. Төһөлөөх утарылаһыыны ааспыппын айбыт таҥарам эрэ билэр.
Санаа күүһэ
Күүспүнэн иккис үөрэхпэр үөрэммитим, үлэлээри улуус киинигэр көспүтүм. Батыһар буоллаххына батыс, суох да суох диэбитинэн туран баран хаалбытым. Кыралаан эргинэр, харчылаһар буолбутум. Ипотеканан дьиэлэммиппит, таксилыырыгар диэн кыра массыына, онтон кини баҕатынан улахан массыына ылбытым… Ол аайы кыра оҕо курдук үөрэн иһэрэ. Билигин үүнэн, улаатан улахан тэрилтэлээхпин. Күннэрэ миигиттэн тахсар. Кийииппит оннук үчүгэй, маннык үчүгэй диэн ийэтэ дьоҥҥо кэпсиирин истэбин. Киһи сааһырдаҕына сымныыр дииллэр. Баҕар, сааһыран, эбэтэр тугу эрэ өйдөөн санаата көммүтэ буолуо.
Барытын бырастыы гынабын
Тоҕо маннык олоҕу ааспыппын өйдөөрүбүн уйулҕаһыттары кэрийбитим. Ис турукпун кытта үлэлэспитим, ол олохпор көмөлөстө дии саныыбын. Билигин кимиэхэ даҕаны хом санаам суох. Эрим ийэтэ сааһырда. Аны кэлэн кырдьаҕас дьоҥҥо туох диэхпиний? Харыстыыбын, тоҕо итинник быһыыламмыттарын өйдүүбүн.
Кийиит
Билигин бэйэбэр кийиит кэллэ. Эрдэ кийиитим оннук буолуо, маннык буолуо диэн оҥорон, ойуулаан көрөрүм. Бииргэ ону-маны гыныахпыт, дьүөгэм курдук ылыныам диирим. Санаа хоту буолбата, буолуо да суохтааҕа буолуо. Билбэтэ, сатаабата элбэх. Ардыгар дьылҕа миигин тургутан ылар дии саныыбын. Ол эрээри бэйэм ытаабытым-соҥообутум элбэх буолан, хайдах баарынан ылынабын, көмөлөһө, өйүү, сүбэлии сатыыбын. Тоҕо мин ииппэтэх оҕобун сириэхтээхпиний диибин.
Сүбэлэр
Оҕо тапталга улаатыахтаах. Баҕа санаатын сарбыйар тыллары туттумаҥ, кэпсиирин болҕойон истиҥ, үтүө тыллары этэ сылдьыҥ. Дьиэҕэ оҕоҕутун кытта баар буола сатааҥ. Кини көрөрүгэр кыыһырсымаҥ, ити барыта баас буолан инники олоҕор мэһэй буолар.
Кийиит кыыс кэллэҕинэ, үөрэ көрсүҥ, уратылаах буоллаҕына, тоҕо оннук буолбутун толкуйдаан, балаһыанньаны кини хараҕынан эргитэн көрүҥ. Арай, кыыһырар, сөбүлээбэт курдук туттар буоллаҕына, эһигини сөбүлээбэт диэн буолбатах, бу кини бэйэтин харыстанар хардата.
Өссө биири сүбэлиэхпин баҕарабын. Кэнники кэмҥэ дьахталлар «ити киһи миигин үөрэттэрбэтэҕэ», «ити киһи миигин өйөөбөтөҕө», «ити киһи миигин үлэлэппэт» дииллэрин элбэхтэ истэбин. Хас биирдии киһи бэйэтин олоҕор эппиэтинэһи бэйэтэ сүгүөхтээх. Баҕалаах баҕанаҕа ыттар диэн өс хоһооно баар. Бэринэн кэбиспэккэ баҕа санааларгытын толоруҥ, сайдыҥ, толору олоҕу олоруҥ. Үтүөҕэ, сырдыкка тардыһыы куһаҕаны оҥорбот.
Кэпсээтэ А.
