Саха норуотун чулуу уолаттара бырааттыы Гавриил уонна Павел Ксенофонтовтар ийэлэрэ, кинилэрдиин бииргэ төрөөбүт кыргыттар тустарынан биһиги тугу билэбитий? Ааспыт кэм быыһын сэгэтэн, бүгүҥҥү нүөмэргэ Ксенофонтовтар ийэлэрин Екатерина Максимовна Кириллова уонна кини кыргыттарын Елена, Татьяна, Евдокия тустарынан сырдата түһэн ааһыахпыт. Онуоха бырааттыы Ксенофонтовтарга сыһыары тутан, бу ыал олоҕун, оҕолорун, бүтүн дьиэ кэргэн дьылҕатын үөрэппит историк-учуонайдар, краеведтар киэҥ эйгэ билиитигэр-көрүүтүгэр таһаарбыт үлэлэригэр, “Ленские маяки” уонна «Хаҥалас» хаһыаттарга тахсыбыт бэлиэтээһиннэргэ, Г.В.Ксенофонтов аатынан Хаҥаластааҕы кыраайы үөрэтэр түмэлтэн Елена Васильевна Скрябина, Тиит Арыы нэһилиэгэр Чкалов сэлиэнньэтигэр Ксенофонтовтар дьиэ кэргэн түмэлиттэн Раиса Семеновна Степанова ыыппыт матырыйаалларыгар уонна хаан-уруу аймахтарын ахтыыларыгар олоҕуруохпут.
Кылгас кэмҥэ – дьоллоохтук…
Бу хаартыскаҕа эһиги көрөр сырдыгынан сыдьаайар бэрт номоҕон сэбэрэлээх мааны дьоҥҥут — Саха сирин устуоруйатыгар, бар дьонугар Ксенофонтовтар ааттарын үйэлэргэ ааттаппыт дьоһун уолаттары иитэлээн-улаатыннартаан таһаарбыт Хаҥалас улууһуттан төрүттээх Василий Никифорович уонна Екатерина Максимовна Ксенофонтовтар дьиэ кэргэнэ буолар. «Василий Никифорович Ксенофонтов дьиэ кэргэнэ кылгас кэмҥэ дьоллоохтук олорбута, өрөбөлүүссүйэ кэнниттэн үрэллибитэ», — диэн дьиэ кэргэнин хаартыскатыгар аҕалара Василий Никифорович Ксенофонтов илии баттаан суруйбутун туһунан үгүс ахтыыларга бэлиэтэнэр. Өктөөп өрөбөлүүссүйэтэ олохтообут саҥа былааһа, репрессия сыллара бу дьиэ кэргэн олоҕун “ол иннинээҕи” уонна “ол кэннинээҕи” диэн сырдык уонна хараҥа кэрдиис кэмнэргэ быһа баттаабыта.
Ксенофонтов Василий Никифорович (1860-1944 сс.) — Хаҥалас улууһун 4-с Малдьаҕар нэһилиэгэр иккитэ уонна улууһугар баһылыгынан талыллан үлэлээбит, түс-бас тыллаах-өстөөх, сахалыы киэҥ толкуйдаах, тарбахха баттанар сис киһи. Аҕата Никииппэр эмиэ кинээстээбит. Ксенофонтовтар сүөһүнү, сылгыны хото ииттэн, онтон үбү-харчыны эргитэн, баай дьон ахсааныгар киирбиттэр. Бу ыал баайбыт диэн бардамсыйбат, айылҕаттан сайаҕас-сайдам, ыалдьытымсах буолан, дьоҥҥо-сэргэҕэ сөбүлэтэн, бэркэ ытыктатан олорбуттар. Василий Никифорович Саха сирин биир биллэр-көстөр баайын быһыытынан 17 дьиэлээх, 2 сайылыктаах, улууһугар уһаайбалаах эбит. Олорбут Бүлтэгир алааһыгар дьиэ-уот бөҕөтө, икки ат тардар миэлиҥсэтэ, баанньык кытта баар эбит. Саҥа былаас буолтугар 1930 с. маннааҕы дьиэлэрин, малларын-салларын уоппустаан, аҕыйах харчыга атыылаабыттар. Бэйэтин улуус кулубата, баай, атыыһыт, «буржуазнай националистар аҕалара” диэн дьаралыктааннар, уолаттарын дэлби сойуолаһан, Ксенофонтовтар олохторо устунан огдолуйбут. Кэтириинэтэ Тиит Арыыга ыал муннугар олорон 1937 с. олохтон туораан, Василий Никифорович манна баар Петрозаводскай таҥара дьиэтин олбуоругар таһааран көмпүт. Оҕонньор кэлин Дьокуускайга Үрүҥ Күөл аттыгар баар даачатыгар олорон өлбүт.
Бэйэтин кэмигэр норуот иһиттэн тахсыбыт биллэр-көстөр уопсастыбаннай диэйэтэли, дьоҥҥо-сэргэҕэ сымнаҕас сыһыаннаах, киэҥ көҕүстээх, сайдыылаах санаалаах киһини дьон бары, ол иһигэр куорат кулубата уонна күбүрүнээтэр, бэркэ убаастыыллар эбит. Василий Никифорович эдэриттэн Дьокуускайга буолар политическай, уопсастыбаннай тэрээһиннэри көтүппэккэ сылдьар, төрөөбүт норуотун сырдатар, хараҥа батталтан босхолуур, олоҕун чэпчэтэр туһун толкуйдуур, ону туруулаһар саха бастыҥ дьонун өйүүр, көмүскэһэр этэ диэн үгүс ахтыыларга, чинчийиилэргэ бэлиэтэнэр. Кини Арҕаа Хаҥалас улууһун быраабатыгар араас дуоһунастарга, улуус кулубатынан, куорат Дууматын дьокутаатынан талыллан үлэлээбит, олохтоох бэйэни салайыныы быраабын туруорсубут, политическай мөккүөрдэргэ өрүү В.В. Никифоров-Күлүмнүүр этиилэрин өйөөбүт.
Бука, онон буолуо, уолаттара аҕаларын утумнаан олоххо, судаарыстыба тутулугар, норуоттарын кэскилин, сайдыытын туһугар өйдөрүн-санааларын уурар, ол туһугар үлэлиир дьон буолан тахсыбыттар. Ол эрэн, саҥа былаас репрессиятын тимир тиистээх миэлиҥсэтэ Сахабыт сирин туһа диэн саҥардыы үлэлээн-хамсаан эрэр саха киэн туттуута буолуохтаах уолаттары суорума суоллаабыта. Арай Ксенофонтовтар төрдүс уоллара Иван Васильевич убайын Павел Ксенофонтов дьыалатыгар 1928 сыллаахха 10 сылга сууттанан, “Беломорканалга” хаайыыга толору олорон, аад айаҕыттан тыыннаах эргиллибитэ. Кини тус хоту Дьааҥыга баран олохсуйан, 1972 сыллаахха Верхоянскай куоратыгар олорон өлбүт. Бу иэдээннээх сойуолаһыы эрэйэ-кыһалҕата, бииртэн биир уол аһыыта-кутурҕана Ксенофонтовтарга уонна бүтүн аймах санныгар ыар таһаҕас буолбута.
Дьиэ кэргэн сырдыгынан сыдьаайар бу хаартыскатын кэтэҕэр боростуой харандааһынан суруллубут сурук амырыын кырдьыгы кэрэһилиир: “Семья Ксенофонтовых. Сыновья: Павел, юрист – растрелян, Гавриил этнограф, ученый – расстрелян, Аркадий, инженер в Москве – убит, Илья – зверски избит, умер от побоев, Иван – отправлен в Соловецкие лагеря, Константин эмигрировал в Харбин, а затем в Америку, где в скором времени умер”. Кытаанах дьылҕа, кытаанах ыйаах…
Оттон кыргыттарын Еленаны, Татьянаны уонна Евдокияны, Василий Никифорович сиэнэ Зоя Ивановна Ксенофонтова бэйэтин ахтыытыгар бэлиэтээбитин курдук, сахалыы толкуйунан салайтаран, церковнай-приходскай оскуолаҕа “ааҕар, суруйар буолбуттарын кэннэ, салгыы үөрэттэрбэтэх, «дьахтар киһи анала — алаһа дьиэни көрүү-истии, иэримэ дьиэни иччилээһин” диэн эпсэри этэн кэбиспит”.
Ксенофонтовтар ийэлэрэ – Екатерина Максимовна
Нөмүгү аатырбыт кинээһэ, сис баайа, Идэлгитэн төрүттээх Максим Кириллов кыыһын, эдэркээн Кэтириинэни, Тиит-Арыыттан сэниэ баай Никифор Ксенофонтов уолугар Василийга, тэҥнээх ыал уола диэн эргэ биэрбит. Ксенофонтовтар саҥардыы ыал буолан олорор кэминээҕи хаартыскаларын киһи кэрэхсии көрөр. Манна бэрт мааны таҥастаах, сырдык сэбэрэлээх, сытыы көрүҥнээх, кыра соҕус уҥуохтаах эдэр дьахтар бэйэтин билиммиттии, кытаанах соҕустук туттан олорор. Аттыгар сытыары-сымнаҕас сирэйдээх-харахтаах, сахаҕа кэрэ, номоҕон көрүҥнээх киһи кэргэнин санныгар аҥар илиитин араҥаччылыырдыы уурбут.
Бары ахтыыларга сурулларынан, оччотооҕу эм-том суох үйэтигэр Екатерина Максимовна (1866-1937 сс.) 18-та оҕоломмутуттан, аҥаарын тутан хаалбыт. Оҕо аһыытын билбит ийэ бу 9 оҕотун хас биирдиитин таптаан, бүөбэйдээн, ол эрэн ирдэбиллээхтик иитэлээбит. Екатерина Максимовна дьиэ иһинээҕи олоҕу-дьаһаҕы сатабыллаахтык тэрийэн, оҕолоро хас биирдиилэрэ үөрэххэ, билиигэ тардыһыыларын күөртээн-күөдьүтэн, хайҕаан биитэр, ардыгар, дьарыйа да түһэн, иитэр үтүө дьоҕурдаах, бэрт дьаһаллаах ыал ийэтэ эбит. Кини олоҕун үөрэппит дьон бары кэриэтэ боростуой дьоҥҥо болҕомтолоох, сиэрдээх сыһыаннаах, тулуурдаах, киэҥ көҕүстээх уонна олус кэпсэтинньэҥ, ыалдьытымсах майгылааҕын бэлиэтээбиттэр. Ол курдук, оҕонньоро оонньуу-күлэ, салабааргын илдьэ уулуссаҕа тахсан олорууһугун диэҕэр диэри, кини кэлбити бары чайдатар идэлээх эбит.
Кэтириинэ төһө да үөрэҕэ суох буоллар, айылҕаттан ис култууралаах, иннин-кэннин быһаарынар сытыы өйдөөх буолан, Ксенофонтовтар сүөһүлэрэ-астара, бары уйгулара-баайдара үксүн кини күннээҕи дьаһайыытынан кичэллээхтик хаҥаабыта уос номоҕор уонна ахтыыларга үйэтийбит. Улахан хаһаайыстыбаларын бары үлэтигэр кинилэри кытта өрүү олорсор аймах дьоно көмөлөһөр эбиттэр. Маннык үтүө кэргэннээх буолан, Василий Никифорович хайа да түгэҥҥэ Кэтириинэтин кытта сүбэлэһэн эрэ баран, быһаарыныы ылынар үгэһиттэн туораабатаҕын, кыыһырсар диэн тугун билбэт майгылаахтарын аймахтарын ахтыылара туоһулууллар. Кини эрин ытыктыыр-таптыыр, тылыттан тахсыбат, маанылыыр майгыны тутуһан олорбута биллэр.
Дьокуускайга олороллоругар куорат биир биллэр сис ыала буолбуттар. Василий Никифорович кэргэнигэр анаан Полевая (Чернышевскай) уулуссаҕа икки этээстээх чааһынай дьиэни ылан биэрбит. Екатерина Максимовна дэриэбинэҕэ улааппыт да буоллар, маанытык, муоданан таҥнар, араас этикети билэр, хаһан да бэйэтин сэнэммэт, тэҥник, дьоһуннук туттар-хаптар, аһара асчыт, ииһи-күүһү баһылаабыт, сатабыллаах, муударай дьахтар эбит. Кини аҕыйах дьүөгэлэриттэн сахаттан бастакы композитор Адам Скрябин ийэтэ, Нөмүгүттэн төрүттээх биир дойдулаах дьүөгэтин кытта ордук тапсан, бодоруһан олорбут. Баар ахтыыларга, ийэлэрэ тыыннаах хаалбыт биир эмэ уолум эргиллэн кэлиэ диэн эрэнэ күүппүтүн, кыргыттарын эрдэттэн ытаан-соҥоон аймамматтарын курдук буойталаабытын туһунан, бэлиэтээбиттэр. Бу курдук, Екатерина Максимовна сүүнэ сүтүгү, ааспат аһыыны сүрэҕэр сөҥөрөн, бэрт эндирдээх олоҕу олорон ааспыта.
Үс аҕас-балыстыылар
Саха норуота сүгүрүрүйэр дьонун бырааттыы Гавриил уонна Павел Ксенофонтовтары кытта бииргэ төрөөбүт кыргыттар кимнээх этилэрэй диэҥҥэ тохтоон, аймахтарын ахтыыларыттан билсиэҕиҥ. Елена Васильевна (1889-1979 сс.), Татьяна Васильевна (1895-19.. сс.), Евдокия Васильевна (1896-1952 сс.) төрөөбүттэр. Кинилэр бары уран тарбахтаах иистэнньэҥ, саха, нуучча куукунатын таһыччы баһылаабыт асчыт бэрдэ, ааттаах хаһаайка буолбуттар. Сэрии сылларыгар кыахтаах тэрилтэ салайааччыларыгар, ойохторугар таҥас тигэн, айахтарын булунар эбиттэр, холобура, “Евдкия эдэригэр модница, кыраһаабысса бөҕө, өрөбөлүүссүйэ иннигэр дэлэҕэ бүрүүкэлээх көстүүм тиктэн кэтиэ дуо”, — диир Тиит Арыыга Ксенофонтовтар дьиэ кэргэн түмэлиттэн Раиса Семеновна.
— — Ксенофонтовтар 6 уолу, 3 кыыһы мээнэ атаахтаппакка, үлэттэн-ыарахаттартан чаҕыйбат гына, бары сатабылларга уһуйан-үөрэтэн ииппиттэр. 1888, 1889 сылларга утуу-субуу төрөөбүт Гавриилы уонна эбэм Еленаны оҕо турбат буолан, «абааһыттан куоттаран» оччотооҕу абыычайынан түннүгүнэн атын ыалга иитиигэ биэрбиттэр, кэлин улааппыттарын кэннэ ылбыттар. Күлүүһүнньүккэ наадыйаннар 12 сааһыгар эрэ ылбыттар, ийэтигэр бастаан аанньа сыстыбатах. Учуутал буолуон олус баҕарар эбит да, салгыы үөрэттэрбэтэхтэр.
Аҕатын быһаарыытынан, уон биэс сыл аҕа саастаах, Вера диэн кыыс оҕолоох огдообо, кыахтаах атыыһыт, Амма бааһынайдарыттан төрүттээх, Илин Хаҥалас улууһун Лээги нэһилиэгин киһитигэр Иван Прокопьевич Антипиҥҥа кэргэн тахсыбыт.
Ол эһэбит Иван Прокопьевич I гильдиялаах аатырбыт атыыһыт Акепсим Кушнарев уолун Петр Кушнаревы кытта 1914 с. ”Северное торгово-промышленное товарищество” компанияны тэрийэннэр, күндү түүлээҕинэн эргиммиттэр. Иван Пепеляевтаах кыайтарбыттарын кэннэ Японияҕа күрүү сылдьыбыт. Кэргэнэ күрүүрүгэр, эбэбит кыыһын Еленаны (биһиги ийэбитин) балтыгар Евдокияҕа хаалларан, барсан иһэн тута төннүбүт, эриттэн арахсыбыт. Японияҕа олорон, эбэм аахха кистээн иккитэ кэлэ сылдьыбыт эбит. Кэлин төннөн кэлбитин тутан, хаайа сылдьыбыттар. Онон эһэм үтүргэҥҥэ түбэһэн, түүлээҕинэн дьарыктанан, Красноярскай кыраайга Хаатангаҕа олорон өлбүт. Оттон эбэбит Елена Васильевна Ксенофонтовтар аймахха, кэргэнин Антипин аймахтарыгар үйэтин тухары көмө-тирэх буолбут үтүөкэннээх киһи этэ. «Олоххо араас буолар, онон бэйэҕэ эрэнэр наада” диэн биһиэхэ өрүү этэр буолара.
Кини алта оҕоломмутуттан соҕотох кыыһы тутан хаалбыт. Ол ийэм Елена Ивановна Петрова (Антипина) 36 сааһыгар ыалдьан өлбүтэ. Эбэм сиэннэрин, биһигини, иитиигэ олоҕун анаабыта. Ийэм Дьокуускайдааҕы педтехникум кэнниттэн Мэҥэ Хаҥалас улууһун Хара нэһилиэгэр учууталлаабыт. Онтон Педагогическай институту бүтэрэн, Дьокуускайга нуучча тылын учууталынан үлэлээбит. Аҕабыт Илин Хаҥалас Хара нэһилиэгиттэн төрүттээх Георгий Георгиевич Петров, Бадаайы уола диэн олус интэлигиэнтинэй киһи, мэҥэлэр бастакы комсомолларыттан биирдэстэрэ, партийнай үлэһит, 1946 сылтан 1959 сылга диэри Обком КПСС иһинэн баар партийнай оскуолаҕа “история КПСС” предмети үөрэппитэ. Бииргэ төрөөбүттэрим Рейнгольд, Реогнеда, Реональда, мин Рейнида диэн 4 оҕоттон кыраларабын.
Биһиги хос эбэбит Екатерина Максимовна бас-көс, былаастаах, ардыгар мас-таас курдук этэр туруору майгылаах дииллэрэ. Билэрбитинэн, ол майгыта кини кыргыттарыгар, биһиги аймахха, бэл, бу миэхэ, билигин сааһырбытым кэннэ, көстөн ааһар, — диэн Ксенофонтовтар сиэннэрэ, Иркутскайдааҕы педагогическай институту бүтэрэн, идэтинэн үлэлээн сынньалаҥҥа олорор Рейнида Георгиевна Петрова кэпсиир. Кини эбэтэ Елена Васильевна араас бөрүөк, буулка, улахан хворост диэннэри астыыра олус минньигэһин, Василий диэн поварын күбүрүнээтэр Крафтан көҥүллэтэн, кини поварыгар үөрэттэрбитин, саахыматы, нуучча классиктарын үчүгэйдик билэрин сөҕөн кэпсиир. Биир кэрэхсэбиллээҕэ, убайын Гавриил Васильевич Ксенофонтов доҕоро академик Алексей Окладников Дьокуускайга кэлэ сылдьан, оччотооҕу үрдүкү салалтаҕа Гавриил Чиряевка туруорсан, Елена Васильевнаҕа кырдьар сааһыгар таас дьиэлээбит эбит.
Эдьиийдэрин туһунан Ксенофонтовтар аймах балтылара Российскай Федерация уонна Саха Республикатын үтүөлээх бырааһа, Дьааҥы оройуонун бочуоттаах олохтооҕо Наталья Ильинична Котельникова (Ксенофонтова) бу курдук кэпсиир:
— Бырааттара, убайдара, аймах эр дьоно суох буолтарын кэннэ мин эдьиийдэрим олох кытаанах долгуннарыгар охсулллубакка, киэҥ суолталлаах олоҕу олорбуттар. Санаан кэллэххэ, бэрт уустук олох барыларыгар бэриллибит. Ол да буоллар, бары олохтон хаалбакка, бэрт бэринилээхтик үлэлээн-хамсаан, ситиһэр сыалларын ситиһэн, бар дьоҥҥо ытыктанар, убаастанар олоҕу олорон ааспыттар. Елена Васильевна киэҥ өйдөөх, халыҥ көхсүлээх, аймах дьонун түмэ сатыыр мааны майгылаах улахан эдьиий, тус бэйэбэр санаабын бөҕөрҕөппүт, тутум-ситим олохтообут киһинэн ааҕабын. Миэхэ эрэ буолбатах, бары аймахтарын соҕуруунан, хотунан сураһа, арчылыы сатыырын дьоммуттан да, эдьиийдэртэн да истэр этим. Кыргыттарын иитиитинэн ийэлэрэ Екатерина Максимовна дьарыктанар эбит. Онон Елена Васильевна мааны ыал олоҕун тутар хаһаайка гына иитиллибит. Онон кырдьыар диэри иистэнэн кыыһын, балтыларын, сиэннэрин араас мааны таҥаһынан таҥыннарар эбит. Соҕотох хаалан баран, тулаайах хаалбыт сиэн кыргыттарын иитэн, дойду киин куораттарын үрдүк үөрэхтэрин бүтэртэрэн, үлэһит оҥортообута.
Мин ыал улахан оҕото буолан, аҕам аймахтарын эдьиийдэрбин Елена Васильевна Антипинаны (Ксенофонтова), Зоя Ивановна Ксенофонтованы, Анастасия Степановна Ксенофонтованы уонна саҥаспыт Марфа Прокопьевна Ксенофонтованы ордук билэн, өйдөөн хаалбыт эбиппин, — диэн ахтар кини.
Суруналыыс Ермолай Скрябин “Чулуу дьоннор, Ксенофонтовтар кыргыттара, Илин Хаҥалас кийииттэрэ” суруйуутугар Иван Васильевич Ксенофонтов соҕотох кыыһа, өр сылларга Булгунньахтаах, Покровскай 2 №-дээх оскуолатын дириэктэринэн үлэлээбит “Бочуот Знага” уордьаннаах, Саха Республикатын үтүөлээх учуутала Зоя Ивановна Ксенофонтова аҕатын кытта төрөөбүт үс балыстыылар дьылҕаларын туһунан ахтыыта баар. Үөһэ Елена Васильевна туһунан үөһэ кэпсэммитин быһыытынан кини балыстарын Евдокия уонна Татьяна туһунан ахтыытын көрүөҕүҥ. Бэлиэтээн аастахха, Евдокия Васильевна главпочтамҥа, атын ханнык да үлэлэргэ үлэлээтэр, түргэн-тарҕан туттуулаах, үтүө суобастаах үлэһит буолан, хайҕалга сылдьыбыт.
«Евдокия Васильевна Ксенофонтова 1896 с. төрөөбүтэ уонна 1952 с. мин көрүүбэр-истиибэр киирэн, Булгунньахтаах оскуолатыгар дириэктэрдии олордохпуна, өлбүтэ. Кэргэнэ Архип Павлович Протодьяконов Хачыкаат нэһилиэгин Кыһыл Үрүйэтигэр олохтоох Боролуус кинээс улахан уола, Платон Алексеевич Ойуунускайы, Максим Кирович Аммосовы кытта Дьокуускайга Учуутал семинариятын бииргэ үөрэнэн бүтэрбит учуутал киһи этэ. Бассабыык бэрийэр бэрдэ, хомуньуус кылбайар кылааннааҕа, кыһыл партизан киһи былыргы баайдар кыыстара кэргэннээҕиттэн сэрэнэрэ-сэрбэнэрэ, дьиэс-куос туттара, онтон сылтаан кыыһырара-тымтара ханна барыай. Эдиийим барахсан Евдокия Васильевна “балтыбын Зояны кимиэхэ да биэрбэппин, бэйэм иитэбин” диэбититтэн сылтаан, күтүөтүм Архип Палович үлэлиир сириттэн “Яфаш”-тан, физиканы, математиканы үөрэтэрэ, уурайан, дойдутугар Хачыкаакка көһөн тахсыбыта. Күтүөттээх эдьийим төрөппүт оҕолоро суох эрээри, А.П. Протодьяконов үс аймах оҕолорун ииппиттэрэ. 1946 с. педрабфагы бүтэрэн, Хачыкаакка кылгас кэмҥэ учууталлаабытым кэннэ Булгунньахтаахха тахсарбар Архип Павлович Протодьяконов эдьиийбэр Евдокия Васильевнаҕа «ииппит кыыскар Зояҕа таҕыс” диэн эдьиийбин миэхэ биэрэн ыыппыта. Ийэбин-аҕабын солбуйбут эдьиийим барахсан хара өлүөр диэри миигин өйүү-араҥаччылыы сылдьыбытын, ама, хайдах умнуомуй? Эдьиийдэрим барахсаттар ыарахан күннэргэ-дьылларга эһэбэр, саҥаспар — Гаврил Васильевич Ксенофонтов огдооботугар К.А.Ксенофонтоваҕа, сиэн бырааттара Леня Ксенофонтовка уонна миэхэ күн-ый буолбут үтүөкэннээх дьоннорум буоллахтара.
Эдьиийбин 1895 с. төрөөбүт Татьяна Васильевнаны көрбөтөҕүм. Мин II Малдьаҕартан куоракка киириэм иннинэ суох буолбут этэ. Кэргэнэ Илин Хаҥалас II Дьөппөнүгэр төрөөбүт Кирилл Васильевич Павлов диэн киһи Бодойбонон эҥин эргинэр Сүүс Хабырыыс диэн атыыһыт уола. Революция иннинэ Татьяна Васильевна Тойон Арыы киһитигэр Сурдурҕаан атыыһыт уолугар Уйбаан Никитиҥҥэ кэргэн тахса сылдьыбыт эрээри, киһитэ сэллик ыарыынан ыалдьан уһаабатах. Татьяна Васильевна Никитинтэн да, Павловтан да оҕоломмотох», — диэн Зоя Ивановна Ксенофонтова ахтыбыт. Ол да буоллар, Татьяна Васильевналаах икки оҕону Петры уонна Татьянаны ииппиттэрэ биллэр (Ефросинья Кардашевская. “Далбар хотун” сурунаал 2007 с. №1). Татьяна Васильевна II Дьөппөҥҥө көмүллүбүт, хас сыллаахха өлбүтэ биллибэт, эрдэ өлбүт диэн.
Екатерина Максимовна олоҕо уонна кыргыттара Елена, Татьяна, Евдокия төрөппүттэрин кэс тылларыттан туораабакка, хаалбыт дьоннорун сылаас тыыннарынан ыар күннэр-дьыллар аргыардарыттан араҥаччылаабыт, Ксенофонтовтар тустарынан кэрэһилиир өйдөбүллэри харыстаан хаалларбыт үтүөлэрэ, сырдык ааттара махталлаах саха норуотугар үйэлэргэ умнуллубат…
Елена Иванова
—
