1851 с. Нуучча географическай обществотын Сибиирдээҕи отдела тэриллиэҕиттэн, Саха сиригэр ити отдел нөҥүө улахан үлэ барбыт. Ону туоһулууллар СӨ Национальнай архыыбар харалла сытар докумуоннар. Бу докумуоннар истэригэр сахалар олохторун кэпсиир киэҥ эйгэҕэ урут биллибэтэх саҥа докумуон көһүннэ.
Олоохунаҕа былыргы сахалар олохторо
Нуучча географическай обществотын Сибиирдээҕи отделын үлэһитэ Носов 1852 с. Өлүөхүмэ уокуругун исправнигар улахан киэҥ ис хоһоонноох боппуруостары ыыппыт. Өлүөхүмэ уокуругун кыраныыссатыттан саҕалаан дьиэлэрэ-уоттара, ас-таҥас, сыана, атыы-эргиэн, о.д.а. боппуруостарга барытыгар эппиэттээн суруйарыгар көрдөспүт. Манна сахалар олохторун-дьаһахтарын туһунан биир сыалай пуун анаммыт.
Төһө да үһүйээннэртэн, кэпсээннэртэн, учуонайдар үлэлэриттэн былыр саха хайдах олорон кэлбитин, тугу аһаан, таҥнан олорбутун бары билигин биллэрбит да, бу докумуон сыаннаһа сүрдээх улахан. Бастакытынан, сыылкаҕа кэлбит Вацлав Серошевскай сахалар тустарынан суруйуон үйэ аҥаарын иннинэ суруллубут. Иккиһинэн, үһүйээн кэпсээнэ буолбакка 172 сыл анараа өттүгэр суруллубуту кэпсиир “первоисточник” быһыытынан көрүллэр дьиҥнээх докумуон.
Олоохунаҕа (былыр биһиги өбүгэлэрбит Өлүөхүмэни итинник ааттыыллара) сахалар нуучча бу дойдуга кэлиэн быдан инниттэн олорбуттара. Хаҥаластартан хаан тардыылаах бордоҥнор, нөөрүктээйилэр, малдьаҕардар Сиинэнэн Туобуйанан Олоохунаҕа тиийэ тарҕаммыттар. Холобур, Бордоҥ тойон биир уола “Оргузей Бордонов” нуучча кэлэригэр Олоохунаҕа олороро көстөр. Оттон дьаархан киһитэ Күрүөйэх уолаттарынаан 1646 с. Олоохунаҕа олохсуйа барбытын туһунан былыргы докумуоҥҥа суруллар. Ону таһынан көс олохтоох эбээн, эбэҥки, далгаан омук сөбүлээн олохсуйбут сирэ-уота. Былыр эбэҥки омугу “тоҥус”, эбээннэри “лаамы” диэн ааттыыллара. Өлүөхүмэ эбэҥкилэрэ – киндигиирдэр, нанагиирдар, лялигаттар. Кэлин 19-с үйэҕэ сыылкаҕа кэлбит нууча дьонун күүскэ олохсутуу баран уонна көмүс хостуур бириискэлэртэн кэлэн олохсуйаннар нэһилиэнньэтигэр нууча ахсаана баһыйбыта.
Оттон 1852 с. хайдах эбитий? Сахалар түөлбэлээн олорор нэһилиэктэрэ буолар эбит 1 уонна 2 Нөөрүктээйи, 1 Мэйик, Кээччэ уонна Малдьаҕар сороҕо. Дьэ сахалар олохторун, бу сахалар диэн кимнээхтэрин туох омугун Нуучча географическай уопсастыбатын Сибиирдээҕи отделыгар сахалар тустарынан суруйарыгар Өлүөхүмэ исправнига туох диэн суруйар эбитий?
Олох-дьаһах хайдаҕа
“Балаҕаннара олус боростой оҥоһуулаах, 4 остуолбаттан турар, туойунан эбэтэр сүөһү сааҕын ууга буккуйан сыбыыллар. Оттотугар көмүлүөк оһохтоох, кыһын көмүлүөк оһох күннэри-түүннэри умайар, уота итиини эрэ буолбакка сырдыгы эмиэ солбуйар. Кыһын балаҕаннарыгар сыһыары сүөһүлэригэр хотон туталлар. Түннүктэрэ кыра муус эбэтэр сүлүүдэ угуулаах түннүк буолар. Нууччалыы охсуулаах ампаардаахтар. Дьадаҥы өттө тарбыйах, сылгы, ынах эбэтэр таба тириититтэн ыстаан уонна кылгас сону кэтэллэр, оттон сорохтор даба сиитэс ырбаахы, хортуус кэтэллэр. Оттон сэниэ баай сахалар сукуна сонноохтор, сон кытыытын кыһыл сукунанан киэргэтэллэр. Дьахтар эр киһиттэн таҥнар таҥаһын уратыта диэн үрдүк уһун хороохтоох бэргэһэлээх, ону араас лиэнтэнэн киэргэтэн биэрэллэр. Оҕо төрөөтөҕүнэ, ордук уол оҕоҕо, баай сэниэ ыаллар эбэһээт сүөһү өлөрөр.
Сахалар сүрдээх көнөлөр, ол гынан баран иэстэһэн, өһүөннээн туруохтарын сөп. Кыһын устата бэйэлэрин суумматтар, сырайдарын эрэ сууналлар, сайын күөлгэ эбэтэр өрүскэ сууналлар. Күн аайы сиир аһылыктара тар буолар. Тарга бурдугу буккуйан хааһы оҥостон сииллэр. Оттон бурдук кыайан үүммэтэх дьылыгар бэс сутукатын хааһыга буккуйаллар. Бырааһынньыкка эбэһээт хайах уонна эт сииллэр. Ууга бурдугу буккуйан лэппиэскэ оҥостоллор. Сайыҥҥы өттүгэр утахтара наар биэ үүтүттэн кымыс буолар.
Эр-ойох буолуу
Эр-ойох буолууну төрөппүттэр бэйэлэрэ быһааран илии охсуһаллар. Уонна уол кыыс дьонугар халыым төлүүр – сылгы эбэтэр ынах сүөһүнэн. Оҕолор сокуоннай саастарын ситтэхтэринэ холботолууллар. Өскөтүн сыбаайба буолбат, кыыс аккаастанар түбэлтэтигэр сүөһүнү уол дьонугар барытын төннөрөллөр. Оттон уол аккаастаммыт, атыны сөбүлээбит буоллаҕына, сүөһү төннөрүллүбэт.
Баай киһи өллөҕүнэ таптаан миинньибит эбэтэр сөбүлүүр сылгытын өлөрөллөр, ырайга кинини миинньэн тахсыахтаах диэн санааттан. Оттон дьадаҥы саха сылгыта суох буоллаҕына ынаҕы эбэтэр тарбыйаҕа өлөрөллөр. Этин кэлбит дьоҥҥо түҥэтэллэр.
“Иһиэх”
Бырааһынньыктара диэн сайын от ыйыгар биир бырааһынньыктаахтар. “Исэх”, “Иһиэх” (ол аата “Питье” диэн исправник суруйар). Баай уонна сэниэ дьон оҥорор. Иһэргэ кымыс бөҕөтүн бэлэмнииллэр. 20-тэн 100 биэдэрэҕэ тиийэ кымыһы бэлэмнээн уонна эбиитин 1-2 биэдэрэ “хлебного вина” атыылаһаллар. Сүөһү өлөрөн баран чугас аймахтарын, билсиилээхтэрин, үтүө бас-көс дьоннору ыҥыраллар. Тэлгэһэ оттотугар хатыҥынан чэчир анньан, мас чорооннору уурталаан, улахан иһиккэ кымыс бэлэмнииллэр. Дьиэттэн сибиэһэй оту тэлгииллэр бэлэмнэммит сиригэр диэри. Кымыс иһиллиэн иннинэ икки улахан чороооҥҥо икки киһи илин диэки хайыһан туран биллибэт күүстэри аһаталлар. Уонна оонньуулара диэн 30-50 киһи бары илии-илиилэриттэн тутуһан төгүрүччү туран эрэн оһуохайдыыллар. Уонна тусталлар, атах оонньуутун оонньууллар”.
Түмүккэ
Ити курдук архыып докумуонугар суруллан хаалбыт эбит 19-с үйэ ортотунааҕы былыргы сахалар олохторо. Нууча киһитэ исправник хайдах көрөрүнэн суруйбут да буоллар, сахалар 19 үйэтээҕи олохторун ис тутула – эр-ойох буолуу, дьиэ-уот, аһыыр ас, таҥнар таҥастара былыр былыргыттан үһүйээннэргэ кэпсэнэн кэлбит олохторуттан туох да атына суох эбит диэн бигэргэтиэххэ наада. Ол гынан баран “Ыһыах” диэммит “Иһиэх” диэн ааттаммыта саҥаны этэр. Фольклорист Эргис Г.У. сир иччитин, үөһээ айыылары аһатан күндүлээн “кымыста ыс” диэн буолбута диэн суруйан турар. “Кропление кумысом божествам и духам было центральным моментом праздника, и потому Ысыах получил свое название от слова “ыс” – «кропить, обрызгивать». Оттон боростуойдук өйдөөтөххө “кымыста иһиэххэ, кымыста ис” да диэн буолуон сөп курдук. Уонна дьэ ити тылтан мин саныырбынан “Иһиэх” диэн тахсан кэлэр.
Сахалар ыһыахтарын туһунан Камчатскай экспедиция кыттыылааҕа Яков Линденау 1743 с. суруйан хаалларбыта. Ыһыахха бэйэтэ сылдьыбыт, көрбүт уонна маннык диэн суруйар: “сахалар саас ыам ыйыттан бэс ыйын оттотугар дылы Ыһыах ыһаллар. Ыһыахха бары сиэттиспитинэн улахан төгүрүк оҥороннор киэһэттэн сарсыардааҥы дылы үҥкүүлүүллэр. Бастаан чаас аҥаара “Дьэ-һээ, Буо-һоо” диэн ылыыллар, онтон атын сир диэки хайыһан баран “Хаа-хахсы” диэн ыллыыллар” диэбит. Ыһыаҕы “кумысовый праздник” диэн ааттаабыт. Оһуохайга ылланары суруна сатаабыт эбит: “Чэ ду! Инчэҕэй күөх саҥа дьыл салалынна – үтүө дьыл оҥхойдо. Сиэрэй сэбирдэх силлэҕилээтэ, мутук солко, мутукча муҥутаата. Томтор сир торолуйда, бэттиэмэ бэргээтэ, кырдал сир ото кыттыста, модун дьыл бохтоото, күүр муус көтөҕүлүннэ, күрдьүк хаар көтүрүлүннэ, хара муус хампарыйда…”.
Былыргыттан билиҥҥэ дылы саха сайыны көрсөр, күөххэ үктэммитин уруйдуур, өҥ-тот сайыны айыылартан көрдөһөр, айыыларын, сир-дойду иччлэрин алгыыр-аһатар, сиэр-туом ыытар улахан түһүлгэтэ-түмсүүтэ – Ыһыах сурукка тиһиллибит чахчытын сырдаттым.
Бу буолар ханнык да историческай кэм-кэрдиис ааспытын иһин быралыйбыт былыргыны кэпсиир архыып докумуоннарын суолтата сүппэтин өссө биир итэҕэтиилээх дакаастабыла.
Наталия Степанова,
СР Национальнай архыыбын директорын солбуйааччы
