“Саха сатаабатаҕа суох” диэн элэйиэр диэри элбэхтик туттуллубут этии Суздаловтары аҕыйах тылынан быһаарар. Николайдаах Валентина иккиэн тарбахтарыгар удьуор талааннаах дьон.
Былыргы олоппос
Николай эһэтэ маһы хаамтарбатах эрэ мас ууһа, аҕата буоллаҕына маска үчүгэйин таһынан өссө бэртээхэй уруһуйдьут эбит. Николай ийэтинэн эһэтэ Аммосов Николай Николаевич Чурапчы көһөрүүтүн кыттыылааҕа, сэрии кэнниттэн ыҥырыыга сылдьан дьиэ тутар, оччолорго улахан туох миэбэлэ кэлиэй, остуол, олоппос оҥорор эбит. “Бу, холобура, эн олорор олоппоскун эһэм оҥорбута”, — диэбитигэр туран былыргы, бөҕө-таҕа оҥоһуулаах олоппоһу өйдөөн-дьүүллээн көрбүтүм. Маннык былыргы мастан чочуйуллубут миэбэли саҥардан-тупсаран биэрии билигин тарҕанна. Николай буоллаҕына эһэтин илиитин сылааһын тутан хаалаары кини хайдах оҥорбутунан туруорар. Николай Егорович оҕо сааһыттан мастан уһаныыны буолуохтааҕын курдук ылына улааппыт киһи бэйэтин сатабылыгар уолаттарын уһуйар. Улахан уоллара Валера сэттис кылаастан ыла аҕатын кытта тэҥҥэ сылдьан, тутууга үлэлээбит. Билигин аҕатын туйаҕын хатаран, оҕолору тэхиниикэ айымньытыгар уһуйар педагог. Кыралара Владик борбуйун көтөҕөөт эмиэ тутууга сылдьыһан барбыт. Билигин үөрэммит оскуолатыгар физкультура учууталынан үлэлиир. Онон Суздаловтар тугу барытын тутан-чочуйан таһаарар кыахтаах дьон. Николай үгүс дьоҕурдаах оҕоҕо идэ биэрбит Намнааҕы педагогическай колледжка үөрэммит. Кини 1987 сылтан күн бүгүн эбии үөрэхтээһиҥҥэ уолаттары техническэй уһуйааҥҥа самолеттары, суудуналары айарга-тутарга үөрэтэ сылдьар. Ыал аҕата тус үлэтигэр, дьиэ кэргэн урбааныгар үлэлиирин таһынан, мууһунан, маһынан оҥоһуктарга ыытыллар күрэхтэргэ көхтөөхтүк кыттар.
Бырама Айыыта
Уус киһи хаһан даҕаны туос иллэҥ буолбат. Николай Иннокентьевич үрүҥ тунах Ыһыах саҕана күн солото суох буолар. Ыһыахха мастан оҥоһук, тутуу өрүү элбэх, онон кини сэргэтигэр тиийэ уһанар. Олоҥхо ыһыаҕар улуустан улууска көһө сылдьан туттарыллар Ытык Дуоҕаланы кини оҥорбут эбит. Нам улууһугар киирэргэ баар бэлиэни Николай Суздалов уус тарбахтарынан, кыраҕы хараҕынан чочуйан эмиэ оҥорбут. Талааннаах киһиэхэ бииртэн биир санаа киирэн иһэр. Николай Егорович пирамиданан интэриэһиргээбитэ ырааппыт. Пирамиданы мээнэҕэ туппаттар, ураты туругу биэрэр, киһини сааһылыыр, эмтиир, ыраастыыр күүстээх буоларын элбэх литератураны ааҕан билэн, ону тутар туһунан санаа киирэн баран арахпатах. Дьэ ол ыра гыммыт пирамидатын, куһаҕан үчүгэйдээх диэбиккэ дылы, аан дойдуну аймаабыт хамсык кэмигэр тутан саҕалаан баран, быйыл бүтэрбит. Саха сиригэр, арааһа, ханна да суох “Үс куту ситимниир Бырама Айыыта” (пирамида) дьон болҕомтотун хайы-сах тардыбыт. Кулан хаан анаан-минээн кэлэн көрөн-истэн баран улаханнык сэргээбит. “Куйаар ситимиттэн нэгири киэҥ баҕайытык ылар эбит”,- диэн бэлиэтээбит. Ыал аҕата бу курдук эмиэ саҥа туппут балаҕаныгар сыһыары оҥорбут пирамидатын хабыллар хаба ортотугар Аал Кудук маһы туруорбут. Дьиктитэ диэн, күүстээх нэгир дьайыытыттан маһа тута ортотунан хайдан хаалан, сир уонна куйаар аһаҕас ситиминэн буолбут. “Бу хайдыы тыыннаах телескопическай антыанаҕа кубулуйан маһы халлаан куйаарын кытта быһа сибээстиир. Холобура Аал Луук мас күҥҥэ тардыһар күөх чыпчаала “Уруй-Айхал” диэн буолар. Бу Аал Кудук мас таһыгар Алгыс этэр буоллаххына быһа үөһээ эпиир куйаарыгар көтүтэр. Ол эрээри, бу ытык Аал Кудук мас хайдыбыт таабырына, ис сакральнай кистэлэҥэ киһини үрдүккэ, сырдыкка тардара күүстээх буолар”, — диэн быһаарар маастар. Николай Иннокентьевич сахалыы итэҕэллээх киһи кут-сүр үөрэҕин билэр буолан, ийэ, салгын, буор куттары кытта үлэлииргэ диэн, үс анал олбохтоон, уруһуйдаан, ойуулаан-бичиктээн, мастан кыһан оҥорбута чахчы ураты көстүү. Ханнык куккун күүһүрдүөххүн баҕараргынан анал олбоххо олороҕун, ол эрээри аһара күүстээх нэгирдээх буолан, тута уһуннук олорор сатаммат диир кини.
Бэлиэнэн буолбут сахалыы Уруу
Суздаловтар урууларын тэрээһиниттэн саҕалаан, ураты айылгылаах ыал. Николай үөрэҕин бүтэрэн, аармыйаттан кэлэн баран, олоҕун аргыһа буолуохтаах харанан арылыччы көрбүт кэрэ бэйэлээх Валя кыыһы сөбүлээн, билсэр. Ол 1992 сыллаахха этэ. Дойдуга уларыта тутуу буолан, дьон өйө-санаата уһуктубут, сахалар бэйэбит тылбытыгар, култуурабытыгар болҕомто ууруллар буолбут кэммит. Икки таптаһар сүрэхтэр ыал буолаары саахсаҕа сайабылыанньа биэрбиттэр. Оччолорго саахса хотунунан үлэлии сылдьар Антонина Сивцева (суруйааччы Таллан Бүрэ кийиитэ) Намҥа аан бастакынан сахалыы урууну тэрийиэххэ диэн эдэрдэр ийэлэригэр Анна Николаевна Аммосоваҕа этии киллэрбит. “Ийэбит тылыттан тахсыбат дьон, биһиги, сөбүлэстэхпит дии. Сахалыы таҥаспытын бииргэ үлэлиир дьүөгэлэрим тикпиттэрэ, тас соммутун уларсан кэппиппит. Уруубут кулуупка 13 улуус ынырыылаах ыалдьыттарыгар “показательнай” буолбута. Сахалыы маанытык симэммит ат сыарҕатыгар олорсон айаннаан кэлбиппит. Ол олунньу ыйга этэ. Сэттэ кыталык кыыс, тоҕус туруйа уол аргыстаах уруу киэһэтэ туох даҕаны өрө көтөҕүллүүлээхтик барбыта. Кэлин санаатахха, хайдах эрэ бэлиэнэн буолбут сыбаайба эбит”, — диэн ахтар ыал ийэтэ Валентина Валериевна.
Иистэнньэҥ буолар анал
Кини Мэҥэ Хаҥалас Павловскайыттан төрүттээх-уустаах кыыс эмиэ удьуор тарбахтарыгар талааннаах дьонтон сэдиптээх. Ийэтэ Евдокия Викторовна сааһын тухары маҕаһыыҥҥа атыыһыттаабыт. Аҕата Антонов Валерий Николаевич бөһүөлэгин баар-суох массыына мэхээнигэ эбит, кэлин оскуолаҕа “автодело” учууталынан таһаарыылаахтык үлэлээбит. Оскуолаҕа ситиһиилээх үлэтин иһин Норуот үөрэхтээһинин туйгуна ааты ылыан ылбыт. Аны туран кини кыраҕы харахтаах худуоһунньук уонна мас ууһа эбит. Дьон мэтириэтин, айылҕаны, табалары эҥин олус табан уруһуйдуура. Антоновтар икки кыыстаахтар. Валентина балта Венера Валериевна Хорообукка алын кылаас учууталынан үлэлиир. Аҕатын илиитигэр талаана кыыһыгар Валентинаҕа бэриллибит диэххэ сөп. Ол гынан баран, кыыс бастаан утаа атын идэни талбыт, оскуола кэнниттэн мэдиссиинэ үлэһитэ буолаары туттарсан көрбүт да, кыайан киирбэтэх. Кэлин санаатахха, мээнэҕэ буолбатах эбит. Дьүөгэтин батыһан иис үөрэҕэр киирэн, куорат 14 №-дээх училищетын ситиһиилээхтик бүтэрбит. Үөрэнэ сылдьан Наталья Посельская “Дьээ-буо” үҥкүү ансаамбылыгар дьарыктаммыт. Москубаҕа тиийэ гастроллаабыттарын күн бүгүн сылаастык саныыр. “Үөрэхпин бүтэрэрбэр тоҕо эрэ Намҥа үлэлии барыам диэн санаа миэхэ киирбитэ. Аймахтарым баалларын иһин да буолуо”, — диир кини. Оттон биһиги Иэйиэхситэ имнэннэҕэ диэн бэлиэтиэ этибит. Кини Намҥа ананан, олох-дьаһах кэмбинээтигэр үлэлии сырыттаҕына Ростов-на-Дону куоракка таҥаһы быһааччы үөрэҕэр ыыппыттарын дьылҕатын бэлэҕинэн ааттыыр. Алта ый үөрэнэн эбии “закройщик” идэтин баһылаабыт. Валентина Валериевна бэлэм быһыллыбыт таҥаһы тигэрин таһынан, бэйэтэ быһан тигэр тарбахха баттанар маастарга үүнэр. Ол, биллэн турар, кини инникитин бэйэтэ сакаас ылан тигэригэр төһүү күүһүнэн буолбут. Кэнники сылларга кылынан, сиэлинэн сөбүлээн дьарыктанар, харысхал дэйбиириттэн саҕалаан күн олбоҕор тиийэ оҥорор. “Айылҕа мааныылаах сылгы кылын, сиэлин тутан-хабан үлэлээн, ыраастанар, чэпчиир курдук буолаҕын”- диир кини.
Урбаанньыт хотун
“Бэйэ дьыалатын, маҕаһыынын арынан үлэлиирбитигэр улууспутугар биир бастакынан урбаанынан дьарыктаммыт Попова Людмила Петровна иис сыаҕар үлэлии сырыттахпына сүбэлээбитэ. Ол саҕана Николай маһынан киһи этин-хаанын чэбдигирдэргэ аналлаах массаастанар тэриллэри оҥорбута. Дьон сөбүлээн ылар этэ. Мин буоллаҕына иистэнэбин. Ону көрөн, эһиги илиигитигэр сатабыллаах дьон, бэйэ дьыалатын арыныаххыт этэ диэбитэ. Кырдьык даҕаны, диэбит курдук, 2012 сыллаахха бастаан утаа ийэбит дьиэтигэр маҕаһыын арыммыппыт. Бэйэбит оҥоһуктарбытын кытта дьонтон эмиэ араас туһалаах тэрили тутан атыылаан барбыппыт. Онтон икки аадырыһынан арендаҕа олорон үлэлээн баран, бу уһаайба ылан, бэйэбит “Уран Саргы” маҕаһыын туттан үлэлии сылдьабыт”, — диэн Валентина Валериевна үлэтин-хамнаһын туһунан кэпсиир.
Кини түгэнинэн туһанан бииргэ үлэлиир дьонугар махталын биллэрэр. “Биһигини кытта аҕам саастаах дьон арааһы оҥорон таһааран үлэлии олороллор. 87, 90, 93 саастаах ытык кырдьаҕастарбыт Бубякин И.А, Слепцова А.Н, Захарова М.С. билигин даҕаны маһынан уһана, кылынан дьарыктана, иистэнэ олороллор. Биһиги холобур оностор дьоммут. Сааһырдыбыт диэн иҥнэн олорбокко, илиилэринэн айа-тута сылдьаллара хайҕаллаах. Сахалыы сиэрбит-туоммут, үгэспит тарҕанарын туһугар үлэлиибит, үгүс дьон үөрэнэ, талааннарын сайыннара, уопут атастаһа диэн кэлэ тураллар. Билигин сахалыы таҥаска-сапка, харысхалга, малга-салга ирдэбил буолла. Онуоха кылааппытын киллэрсэ олорбутуттан үөрэбит, астынан туран үлэлиибит. Өрөспүүбүлүкэҕэ, улууска атыы-эргиэн, быыстапка дьаарбаҥкаларыгар кыттабыт. 2016 сыллаахха Хабаровскайга регионнар икки ардыларынааҕы Дьаарбаҥка-быыстапкаҕа ситиһиилээхтик кыттан турабыт”,- салгыы кэпсиир урбаанньыт.
Валентина Валериевна урбаан үлэтин араас элбэх ымпыгын-чымпыгын сүрүннээн бэйэтэ дьаһайар. Суздаловтар маҕаһыыннара олус баай. Этэргэ дылы, саха саныыра барыта баар. Ыал ийэтин түбүгэ хара баһаам. Ол быыһыгар 91 хаарыгар үктэммит хотунун көрөр. “Ийэбит сааһын тухары илиитин сүөһүттэн араарбатах киһи. Биһиги маҕаһыыммытын арыйыахпыт иннинэ сүөһүлээх этибит. Кэтэх хаһаайыстыбаны уон үс сыл туппуппут. Онтон кэлин ийэбит сааһыран эрэҕит, илиигитигэр сатыырдааххыт, онон үлэлээҥ диэн сүөһүнү тохтоторго сөбүлэҥин биэрбитэ”,- диир ыал ийэтэ. Бу этииттэн кийиит хотунугар хайдах курдук ытыктабыллаахтык сыһыаннара көстөр.
“Сатыырдаах буоламмыт…”
Суздаловтар иккиэн тугу барытын сатыыр дьон туохтан да иҥнэн-толлон турбаттар. Балаҕаннарыгар, пирамидаларыгар араас тэрээһиннэри ыытар былааннаахтар. Валентина Валериевна олоххо көхтөөх киһи күн бүгүн үҥкүү ансаамбылыгар дьарыктанар, элбэхтик кэнсиэртииллэр да эбит. Николайынаан айылҕаҕа сылдьалларын туохтааҕар даҕаны ордороллор. Николай Иннокентьевич сахалыы итэҕэллээх буолан, айылҕаҕа ураты уйаҕас сыһыаннаах. “Маһы-оту, эбэни кытта кэпсэтэбин. Муус ыла сылдьан, чагдаат таҕыстаҕына астынан туран ыймахтыыбын. Сорох дьон ону өйдөөбөт, дьиҥэр, бу ыраас уу, киһини ыраастыыр күүстээх”,- диир кини. Николай өрүү бэйэтин суолун көрдөнөр, кутугар-сүрүгэр үлэлэһэр киһи кэскиллээҕи көрөн, ону олоххо киллэрэр күттүөннээх. Суздаловтар чэгиэн-чэбдик олохтоох ыал. “ Эдьиийбит Айталина Егоровна, успуорт эйгэтигэр үлэлээбит киһи, биһиэхэ үтүө холобурунан буолар. Бачча тэлгэһэлээх буолан баран, хайдах дьарыктаныаххыт суоҕай, диэччи. Эт-хаан өттүнэн хамсана, хаама-сүүрэ сылдьарбыт — олохпут укулаата”, — диир ыал ийэтэ. “Сатыырдаах буоламмыт бэйэбитин хааччынан олоробут”, — дэһэллэр Суздаловтар. Олус сөп этии буолбат дуо? Кырдьыга даҕаны, билигин сатыырдаах киһи өрөйөр-чөрөйөр кэмэ. Урукку курдук үрдүк эрэ үөрэх буоллун диэн үөрэнэн баран, паапка кыбынан сылдьыы кэмэ былыт кэтэҕэр саспыта. Онон Суздаловтар бэйэ күүһүгэр, сатабылыгар эрэнэр, чахчыта даҕаны, көҥүл дьон. Кинилэр курдук сатыахха, оҥоруохха, туохтан да толлуммуохха!
Айталина Никифорова. Хаартыскаҕа: Суздаловтар саҥа туттубут балаҕаннаах пирамидаларыгар дьон өрүү тоҕуоруһар.
