Тыа сирэ барахсан дойдуга бэриниилээх, туруу үлэһит дьон баарын тухары тыыннаах. Далбар Хотун күрэс сыллата тыа сирин бастыҥ дьахталларыгар, тыа хаһаайыстыбата сайдарыгар төһүү күүс буолар дьоҥҥо туһуланар. Маннык дьон баарын тухары, тыа сирэ үүнэр, сайдар кэскиллээх. Быйылгы күрэскэ икки анал ааты ылбыт Анастасия Шеломова туһунан ааҕыҥ. Кини Чурапчы улууһун Бахсы нэһилиэгин төрүт олохтооҕо. Анастасияны туох да күүркэтиитэ суох холобур буолар киһи диэн ааттыахха сөп.
Интернакка ааспыт оҕо саас
Оҕо эрдэхпинэ төрөппүттэр, бары кэриэтэ, сопхуоска үлэлииллэр этэ. Толооҥҥо иккис кылааһы бүтэрэрбитигэр оскуолабытын саппыттара. Инньэ гынан бука барыбытын Чыаппараҕа интернакка олордон үөрэппиттэрэ, дьиэбитигэр өрөбүлгэ эрэ ылаллара. Оҕо дьиэтигэр талаһара, дьонун ахтара ханна барыай? Оччолорго интернакка олорон үөрэммит оҕолор билигин бары дойдубутугар олоробут, нэһилиэкпитин олус таптыыбыт. Оҕо сылдьан куруук дойдугун, дьиэҕин ахтаҕын, олус эрэйдээх буолара. Ол да иһин буолуо, дойдуга таптал оччоттон үөскээбит эбит.
Аҕа оҕону иитиигэ сүҥкэн суолталаах
Кэргэмминээн Иванныын олохтоох ытык Бахсы дьонобут. Кини миигиттэн түөрт сыл аҕа. Оччотооҕу сиэринэн, оскуола кэннэ сопхуоска үлэлээбитим, кини армияттан саҥа кэлбит ыччат этэ. Киэһэҥҥи ыам кэннэ араас күрэхтэһиилэр, тэрээһиннэр буолаллара. Кини да, мин да теннистиир, волейболлуур буоламмыт уопсай тылы түргэнник булбуппут. Сопхуоска үс сыл үлэлээн дьүөгэлэрбин кытта Новосибирскай куоракка медучилищеҕа туттарсыбыппыт. Табаарыстыы курдук суруйсар этибит, кини миэхэ дэриэбинэм сэргэх сонунун суруйара. Каникулга кэллэхпинэ куруук көрсөр этэ, ол иһин сыһыаммыт улам чугаһаан испитэ.
Үс сыл оннук биллибэккэ ааспыта. Бу сыллар тухары төһөлөөх элбэх киппэ сурук мунньуллубута буолуой? Үөрэхпитин бүтэрэн баран кыргыттарым Саха сиригэр көттүлэр, мин эдэр эрдэхпинэ теннистээбэтэхпинэ хаһан күрэхтэһиэхпиний диэн хаалбытым. Хата сир-дойду бөҕөтүн көрбүтүм, кыайыы өрөгөйүн билбитим. Абакан куоракка парнай көрүҥҥэ үһүс буолбутум, Новосибирск куорат орто үөрэхтэрин икки ардыларынааҕы күрэххэ чемпионка буолбутум. Төһө да дойдубун, дьоммун, доҕорбун ахтарым үрдүнэн сөптөөх быһаарыныыны ылыммыппын диэн оччотооҕу оҕочоос бэйэбэр махталым улахан.
Дойдубар инньэ гынан хойутуу кэлбитим. Биир дьүөгэм Ваняҕа Настя бачча чыыһылаҕа, бачча чааска көтөн кэлэр, эн кинини киирэн көрсөөр диэбит эбит, мин ону хата олох хойутуу истибитим. Көтөн кэлбитим Ваня сибэкки дьөрбөлөөх көрсөн соһуппута. Ити суруйсарбыт тухары бу кыыһы кэргэн ылабын диэн былааннаах сылдьыбыт, бэлэм дьиэҕэ киллэрээри дьиэтин көҥдөйүн номнуо туппут этэ. Үөрэхпитин саҥа бүтэрбит кыргыттар куораттааҕы балыыһаҕа анаммыппыт. Кинилэри кытта сөбүлэҥ түһэрсиэм иннинэ дойдубар тахсыбытым. Онно Ваняттан кэргэн таҕыс диэн этии киирэн олох да эргэ тахсыбытым. Иван олус хаһаайыстыбаннай, дойдутугар бэриниилээх киһи. Дэриэбинэтигэр олохсуйардыы былааннаах этэ. Сыбаайбалаат да бэйэтэ туппут дьиэтигэр бэлэмҥэ киирэн хаалбытым. Кини хайдах курдук үлэһитэ, ырааҕы ырыҥалыыра бу мантан даҕаны көстөр. Утуу-субуу икки кыыс оҕолонон баран уол оҕону баҕарар этибит. Кэргэним кимтэн эрэ «өрүс уҥуор бардаххытына уол оҕолоноҕут» дииллэрин истибит, ол иһин уол оҕолонор баҕаттан быстах куоракка көһөн икки сыл олорбуппут. Чахчы уол оҕоломмуппут, тутатына дойдубутугар төннүбүппүт. Дойдубут барахсан салгынныын ураты ытык сир.
Кэргэним уус диэтэхпинэ алҕаһаабаппын. Кини бииргэ төрөөбүттэрин бука барыларын дьиэнэн хааччыйбыта. Тэлгэһэбитигэр бэрт сиэдэрэй балаҕаны туппута. Балаҕаны тутарыгар үс өтөҕү кэрийэ сылдьан тутууларын көрөн-истэн, дэгэттээн туппута диэххэ сөп. Онно сайыннары, кыһыннары уон сыл олорбуппут, билигин иккиэйэх хаалан төгүрүк сыл онно олоробут. Түөрт оҕолонон, дьиэ кэргэммит улаатан улахан дьиэ тутарга быһаарыммыта. Бэйэтэ бырайыактаан алта муннуктаах дьиэ тутабын диэн соһуппуттааҕа. Бу олус ураты бырайыактаах көҥдөйгө төһө тутуу матырыйаала, тоһоҕо тиийиэхтээҕин сөрү-сөпкө суоттуур. Кини тутуутун кэннэ туох да улахан ордук матырыйаал хаалбат, барыта уурбут-туппут курдук сөрү-сөп буолар. Оччолорго улахан кыыспыт күтүөт аҕалбыта. Күтүөппүт маска, ууска сыһыаннаах буолан Иваны кытта бэркэ тапсан үлэлээбиттэрэ, кэргэним аҕа киһи быһыытынан күтүөтүн уонна уолун (улахан уолбут оччолорго биэс саастааҕа) батыһыннара сылдьан тутууну кытта үлэлииргэ уһуйбута. Улахан дьиэ кэргэнинэн көмөлөөн туппут дьиэбит – дьолбут уйата буолбута.Маннык биир сыал тула түмсэн үлэлиир-хамныыр дьиэ кэргэни түмэр. Билигин оҕолорбут аҕаларын үөрүйэҕин толору туһаннылар. Уолаттарбыт арыый улаатар саастарыгар урбаанньыт буоламмыт пилорама тэринэн үлэлэппиппит. Тутуу матырыйаалын атыылыыр, дьиэ көҥдөйүн тутар буолбуппут. Билигин уолаттарбыт ол билиилэрин туһанан тутуунан дьарыктанар баҕалаахтар. Аҕа оҕону иитиигэ сүҥкэн оруола манна сыттаҕа.
Үлэттэн толлубат киһи олоҕор абыранар
Талбыт курдук икки кыталык кыыс, икки туруйа уол оҕолордоохпут. Икки күтүөттээхпит, иккиэн Чыаппараттан сылдьаллар, Уус Алдан Суоттутуттан төрүттээх мааны кийииттээхпит. Улахан кыыспыт 19 сааһыгар кэргэн тахсыбыта. Бастаан утаа үс күн санаарҕаан ылбыттаахпын: «тоҕо бачча эрдэ ыал буоллуларый? Ама, үөрэммэт дуо оччоҕуна?» диэн. Кэргэним Иван оҕолор олохторугар орооһума диэн буойбута. Билигин санаатахпына сөпкө буойбут. Арай онно орооспутум буоллар, олохторугар харҕыстары үөскэтиэхпин сөбө эбитэ буолуо. Билиҥҥи толкуйбунан, төрөппүт оҕо олоҕор орооһуо суохтаах. Билигин улахан сиэммит номнуо 15 саастаах. Улахан сиэттэрим биһиги төһүү күүстэрбит. Кыра эрдэхтэриттэн сайын ахсын биһиэхэ кэлэн сайылыыллар, хотон ис-тас үлэтин эттэринэн-хааннарынан билэллэр. Сарсыарда биһигини кытта тэҥҥэ туран сарсыардааҥҥы ыамҥа тахсыһаллар. Бу биһиги кинилэри «туруҥ, күн оройо буолла, ыамҥа тахсыах» диэн уһугуннарбаппыт, бэйэлэрин баҕаларынан биһигини батыһа сылдьан үлэҕэ үөрэнэллэр. Тыа сирин бүппэт үлэтэ, хотон үлэтэ хайдах курдук ыараханын, көрүүлээҕин эттэринэн-хааннарынан билэр буоланнар харчы, эт-үүт хантан кэлэрин бэркэ билэллэр уонна барытыгар харыстабыллаахтык сыһыаннаһаллар. Оҕону оройун чокуйан үөрэппэккин, бэйэҥ холобургунан, үтүө сүбэҕинэн эрэ холобур буолуоххун сөп. Үлэттэн толлубат киһи олоҕор бэйэтэ абыранар.
Оҕо куруук үлэнэн эрэ муҥурданнаҕына сүрэҕэр астарыан сөп, ол иһин кэмигэр сынньатан, сөтүөлэтэн, күннээҕи түбүктэн аралдьытан ылар ордук. Сиэннэрбит сайын үлэлээн кыһын аһыыр аспытын оҥостобут диэн билэллэр. Үүт харчыта кэллэҕинэ баччаны туттубут диэн хайаан да отчуоттуур этибит, мин санаабар оҕо үлэлээн төһө үп кэлбитин билиэхтээх. Оччоҕуна харчыны тыырарга, туттарга үөрэнэллэр. Сайын үлэлээбиттэрин хамнастыыбыт, бас билэр харчыларынан сөбүлээбит таҥастарын таҥналлар, ымсыырбыт астарын аһыыллар. Кинилэри маннык үлэҕэ сыһыаран олоххо бэлэмниибит, сотору кинилэр кэмнэрэ кэлиэ турдаҕа.
Сүөһү ахсаанын энчирэппэккэ сыл таһаарар соруктаахпыт
1994 сылтан 2006 сылга диэри олохтоох бэйэни салайыныы дьиэтигэр буҕаалтарынан үлэлээбитим. Кэлин тыа хаһаайыстыбатын специалиһынан анаабыттара. Тыа хаһаайыстыбатын ымпыгын-чымпыгын билэн баран нэһилиэгим дьонун араас граннарга кыттын диэн анньар буолбутум. Кэлин бэйэм эмиэ киирсэн көрөр эбиппин диэн быһаарыммытым. Бырайыакпын көмүскүүрбэр фермаҕа үс сыл таһаарыылаахтык ыанньыксыттаабыппын иһин «Молодой гвардеец 11 пятилетки РФ» бэлиэнэн наҕараадаламмыппын иилиммитим. Комиссия чилиэннэрэ “ити туох бэлиэтин кэтэн тураргын өйдүүгүн дуо? Улахан суолталаах бэлиэ” диэбиттэрэ. Бэлиэм көмөлөспүтэ эбитэ дуу, хайдах, бырайыакпын этэҥҥэ көмүскээн 2018 сыллаахха үс мөлүйүөннээх граны туппуппут. Бу граны биэс сыл устата кэпиэйкэтигэр тиийэ отчуоттуугун. Ылбыт сылбытыгар, өлүү түбэлтэлээх, кураан сыл үүммүтэ. Үүнүү суох буолан куоракка Күөх Хонууга сири куортамҥа ылан оттообуппут. Оннук курдук ыарахаттар биир-биир көстөллөр. Онтон толлубакка сүөһүнү энчирэппэккэ сыл таһаарар соруктаахпыт. Билигин биэс сылбыт ааһан бэйэбит кыахпытынан иитэбит. Эрдэ 60-тан тахса сүөһүнү көрөр эбит буоллахпытына, билигин отут төбөлөөхпүт. Дьон биһигини олох хотонтон тахсыбат курдук саныыр. Оннук буолбатах. Кэргэним эрэсиими күүскэ тутуһар киһи, бэл сүөһүлэрбит кини эрэсииминэн тураллар. Оннук олус табыгастаах эбит.
Ырыа – эмтиир, уоскутар күүстээх
2011 сыллаахха ийэм суох буолбутугар олус ыарахан турукка түспүтүм (аҕам күн сирин көрүөм иннинэ күрэммит). Оруобуна ол кэмҥэ Клим Федоров улахан дьоҥҥо бастакытын «Ыллыыр Мыраан» лааҕырын үлэлэтэригэр биһиги уон дьахтар буолан сылдьыбыппыт. Ыллыыр баҕалаах буоллаххына талааныҥ тахсыан баҕарар эбит. Аан бастаан улахан сыанаҕа, фонограммалаах ыллыырга онно холоммутум. Лааҕырга араас дьылаҕалаах дьон кэлбиттэрэ: ким оҕотун сүтэрбит, ким эрэ кэргэнин, мин ийэбин – ол да буоллар бары ыллыыр баҕалаах этибит. Ырыа киһини эмтиир күүстээх эбит. Клим Федоров лааҕырын бастакы хараҥаччыта буолабын, уонна киниэхэ улахан махталлаахпын.
Былырыын Чурапчы Дириҥэр республикатааҕы ырыа күрэҕэ буолбута, бииргэ үөрэммит үөлээннээҕим Руслан Гоголев баран кыттыахха диэн миэхэ баянынан доҕуһуоллаан лауреат буолан кэлбитим. Киниэхэ эмиэ кынат анньан биэрбитигэр махтана саныыбын.
“Далбар Хотун” күрэс – дьол түһүлгэтэ
Арай бу сыл тохсунньутугар, үгэс курдук, баҕа санааларбын суруйан сыттыгым анныгар укпутум. Сарсыныгар, көрбөккө эрэ, үс кумааҕыны тардыбыппар “республикатааҕы таһымнаах күрэскэ кыттабын” диэн баҕа санаам кэлбитэ. Кытын диэн бэлиэ курдук этэ. Бу күрэххэ кыттарбар аҥардас дьиэ кэргэним, нэһилиэгим дьоно эрэ буолбакка, бүттүүн улууһунан өйөөбүттэрэ. Чурапчыга олохтоох салайыныы дьиэтигэр араас эйгэ үлэһиттэрин түмэн «Далбар Хотуҥҥа» аналлаах мунньах буолбута. Баччалаах өйөбүл, көмө кэннэ аккаастанар сатаммат диэн бигэ быһаарыныыны ылыммытым. Бу олоххо дьоллоох түгэн киһиэхэ биирдэ бэриллэр.
Күрэскэ ыллаамын дьон сэҥээриитин ылан бачча сааспар ырыабын Антон Иванов студиятыгар записьтаатым, онуоха кини үрдүк сыанабылы биэрбитэ улахан ситиһии.
«Далбар Хотун» күрэскэ 15 сыл тухары сүүстэн тахса бастыҥ дьахталлар кыттыыны ылбыттара, олор истэригэр киирсэрбиттэн олуһун үөрэбин уонна сэмээр киэн туттабын. Бу күрэс дьоллоох түгэни эрэ буолбакка истиҥ дьүөгэлэри бэлэхтээтэ.
«Далбар Хотун» олохпор улахан олугу уурда. Салҕыы араас саҥа саҕахтар, былааннар бааллар. Саҥа таһымҥа тахсыы, айар-тутар дьону кытта алтыһыы – ити барыта мээнэҕэ буолбатах. Бу күрэстэн олус элбэҕи туһанным. «Далбар Хотун» күрэс олус наадалаах, биир күннээҕи эрэ тэрээһин буолбатах. Суолтата, соруга быдан улахан. Хас биирдиигитигэр маннык дьоро түгэннэри баҕарабын!
