ЭРЭЭДЭКСИЙЭБИТ БУОСТАТЫГАР АММА УЛУУҺУН СУЛҔАЧЧЫ НЭҺИЛИЭГИН ОЛОХТООҔО БИИР КЭПСЭЭНИ ЫЫППЫТ. УУС-УРАН СУРУЙУУГА ХОЛОНОР ААҔААЧЧЫБЫТЫН ӨЙӨӨММҮТ, БАР ДЬОН ДЬҮҮЛҮГЭР ТАҺААРАБЫТ.
— Эбээ, эн саамай кутталлаах
тылы билэҕин дуо?
— Сэрии диэн буолуо.
— Суох, эбээ. Бэринэҕин?
— Сөп, бэринэбин. Ол ханнык тылый?
— Оҕо дьиэтэ.
(Сиэммин кытта кэпсэтииттэн)
Көрүҥ к ыргыттаар, Маайыс оҕонньорун, дьэ кырдьык уол да уол эбит! – сырдык өҥүнэн кырааскаламмыт баттахтаах дьахтар балаатаҕа сытааччылары ыҥыртаата. Тугу да гыналлара с уох, б арытын с онун гына кэпсэтэ сатаан күннэрин барыыр дьахталлар
оччолооҕу и стэн, аа-дьуо түннүккэ үмүөрүстүлэр.
— Тыый, кырдьык даҕаны, үскэл эттээх- сииннээх, саха боотура эбит дии. Эчи хаарыаны, мин киһим киниэхэ тэҥнээтэххэ чоочоллон кыра да эбит. Маайыс үөрбут аҕай, буолумуна,- дии-дии сахсаллыбыт баттахтаах, уҥуох-тирии буолбут саастаах дьахтар күллэ.
— Маайыс аны манна кэлбэппин диэн барда дии, тугун да умнубатах дуо? Туумбатын көрүҥ эрэ,- диэн дьээбэлээх-хооболоох, мыс-мас курдук эттээх-сииннээх дьахтар мичиҥнээтэ.
Ырыган дьахтар хап-сабар ойон тиийэн тумба көрөөччү буолла:
— Оо, кыыспыт эһиил эмиэ кэлэр буолбут, тарааҕын умнубут дии, – дьахтар күлэн лаһыгыратта.
Арай бу кэпсэтиигэ муннукка сытар эдэр кыыс кыттыспат, истиэнэ диэки хайыһан утуйбута буола сытар. «Кинилэр к урдук т уох да кыһалҕата суох сылдьыбыт киһи баар ини…», – дии саныы сытта. «Бу сиргэ туох буруйум иһин, эрэйдээх олохтооҕум буолла…».
— Яковлева, кэргэнин кэллэ. Туох эмит ыытардааххын дуо? Бу аскын ыл эрэ, эмиэ элбэх баҕайы аһы аҕалбыт, холодильник кыра диэн этиэххин, – санитарка кыыс икки пакет суумканы аҕалан туумбаҕа уурда.
— Ээ эппитим да, ийэ кынным ыыта турар. Ураа, сибиэһэй оҕурсуу салаата!, — диэн мыс-мас дьахтар пакеттары хаһа-хаһа ытыһын таһынна.
— Оҕурсуу да? Көҥүллэммэт эбээт. Сиэбэккин, билигин оҕоҥ иһэ буккулуо, төттөрү ыыт, — диэн санитарка кыыс бааҥкалаах салааты хаба тардан ылла.
— Ээ, даа?! Сөп-сөп уонна кирдээх таҥастарбын ыытар эбиппин, — диэн дьахтар сөбүлэһэн кэҕиҥнээтэ.
— Маамалар бэлэмнэниҥ. Уон мүнүүтэнэн кырачааннаргытын аҕалыахпыт, — диэт, санитарка кыыс элэс гынна.
Дьахталлар суунан-тараанан оҕолорун аһатарга бэлэмнэннилэр. Муннукка сытар эдэр кыыс оҕотун аһатаары, аат эрэ харата турда: «Маама, ийэ…Мин ийэбин… Истэргэ дьикти даҕаны… Онтон мин «ийээ» диэн хаһан да саҥара иликпин, ийэбин хаһан да көрөбөтөҕүм.
Кыыс хараҕар аҥарыгар диэри хараҥа күөх кыраасканан сотуллубут истиэнэ көстөн кэллэ.
Кини бу истиэнэни киһини өйдүүр буолуоҕуттан билэр, истиэнэ диэн маннык эрэ буолуохтаах дии саныыр этэ, онто баара эҥин араас дьэрэкээн бөтөҕүм ойуулаах эмиэ буолуон сөп эбитин, оскуоланы бүтэрэн баран, икки сыллааҕыта саҥа билбитэ. Кыра сылдьан истиэнэ маҕаныгар тиийиэҕин наһаа баҕарар этэ. Туох эрэ сырдыкка, кэрэҕэ кэрэҕэ тиксиэх курдук сананара. Улаатан баран, ол маҥан истиэнэтэ таарыйдахха, таҥаскар-сапкар сыстан эрэйдиирин билбитэ.
Биирдэ кыыс улахан уонна олох өйдөммөт «билбэтин» билбитэ. Онтон ыла санаата тосту уларыйбыта. Тигинэччи тэбэр сүрэҕэ халыҥ бүрүөнэн бүрүллэн, кырачаан түөһүн иһигэр сымара тааһы укта сылдьар курдук ыараабыта.
— Оҕолоор, билсэн кэбиһиҥ, бу Коля, — диэн этэн баран иитээччи, хап-харанан чоҕулуччу көрбүт уолу оҕолор иннилэригэр дэллэритэн аҕалан туруорбута.
Коля оҕолору эргиччи көрөн баран, ытаан тоҕо барбыта:
— Суох мин манна хаалбаппын! Мин ийэбэр барабын! Маамаа, маамаа!, – дии-дии хатан куолаһынан, туох баарынан сарылаабыта.
Оҕолор бары көрбөтөхтөрүн көрөн, истибэтэхтэрин истэн соһуйан, дьиктиргээн айахтарын атан баран турбуттара: «Манна ким да улаханнык хаһытаабат, ытаабат эбээт уонна бу уол кимиэхэ барыан баҕарарый? Маама, ийэ диэн тугуй дуу, кимий дуу?».
Уол өр да өр муҥхаалланан баран син уоскуйбута, оронугар киирэн сыппыта. Оҕолор уолу эккирэтэ сылдьан көрбүттэрэ-истибиттэрэ. Киэһэ аһаан баран, кыыс билиэн баҕарара батарбакка, Коляттан ыйытааччы буолбута:
— Коля манна үчүгэй, оонньуурбут элбэх ээ. Эн тоҕо ытаабыккыный мааҕыын ?
— Мин манна олоруохпун баҕарбаппын, дьиэбэр олоруохпун баҕарабын, – диэн Коля кыыһы өссө мунаахсыппыта:
— Дьиэбэр диэн тугуй?
— Онтон дьиэбэр, ийэм баар онно.
— Ийэм да, ол тугуй?
— Онтон и-йэм! Акаарыгын да, эн?! – диэн Коля кыйахаммыта.
— Ийэм диэни үөрэппэтэхпит, билбэппин ээ, – диэн кыыс оргууй сибигинэйэ былаастаан хардарбыта.
— Онтон эн ийэҥ ханна баарый?, – уол эмиэ да соһуйбута, эмиэ да кыыһырбыта.
— Мин ийэм? Миэхэ эмиэ баар да ийэм диэн?, – кыыс толкуйга түспүтэ.
— Баар буолумуна, ким эрэ төрөттөҕө дии эйигин! — Коля букатыннаахтык «акаары кыыс эбит», – дии санаабыта.
Оҕолорун аһатан бүтэн дьахталлар ким утуйаары таҥаһын көннөрүнэр, ким кинигэ ааҕар, ким сибигинэһэн кэпсэтэр. Оля утуйардыы оҥостон саҥа нухарыйан истэҕинэ, санитарка киирэн кэллэ:
— Петрова Оля, быраас, кабинетыгар бара сылдьар үһүгүн.
Кыыс туран, халаатын кэтэн, балаататтан тахсан уһун көрүдүөр устун хааман иһэн: «Туохха ыҥырдаҕай? Анализтарым куһаҕан буоллахтара дуу?», – диэн толкуйга түстэ.
Көмүс буукубаларынан «Гинеколог Айданова В.А» диэн суруллубут кабинет аанын тоҥсуйбутугар, «киир, киир» диэт, ааспыкка кинини төрөппүт бырааһа мичилийбитинэн туран кэллэ:
— Дорообо, Ольга! Киирэн ити кириэһилэҕэ олорунан кэбис, — быраас илиитинэн сымнаҕас тириинэн тиириллибит олбох диэки ыйда уонна а аны с абан б аран, олуйда. Остуолугар кэлэн Оля кумааҕыларын иннигэр уурунан аахта, эргим-ургум тутта.
— Оля, эн техникум уопсайыгар олороҕун дуо билигин? «Скорайы» уопсайтан ыҥыттарбыт эбиккин дии.
— Оннук, Варвара Алексеевна, үөрэнэр кэммэр уопсайга олоробун.
— Төрүүр дьиэттэн тахсан баран уопсайга барбатыҥ буолуо дии? Көҥүллээбэттэрэ буолуо дии?
— Уопсайтан атын барар сирим суох эбээт. Хайдах эмит гынан кэпсэтэн көрүөм комендаммын кытта, — Оля быраас туохха иэҕэрин өйдөөбөккө олорор.
— Чэ, арай көҥүллээтиннэр. Онтон хоскор соҕотох буолбатаҕыҥ буолуо дии? Кыра оҕо ытыырын бииргэ олорор кыргыттарыҥ сөбүлүүллэрэ саарбах. Аны оҕоҕун көрө-көрө хайдах үөрэнэҕин? Оҕо таҥаһа-саба, үүтэ-аһа сыаната күнтэн-күн ыараан иһэр, стипендияҕар эрэ олорор киһиэхэ манан дьыала буолбатах. Оҕоҥ аҕата төрөөбүккүн
билэр да?
— Билэр гынан баран, оҕону түһэттэр диэбитигэр арахсыбытым, — Оля хараҕын уута «ыйыппакка эрэ» көҥүл сүүрэн барда. Бэйэтэ да ыарахан санааҕа ыллара сылдьар киһини үтэн-анньан көрүү букатынныы тирэҕин хатыйда.
— Оля, мин биир этиилээхпин. Сөпсөстөххүнэ, туох баар кыһалҕаҥ биирдэ быһаарыллыан сөп,- диэн Варвара Алексеевна кыыһы тонолуппакка көрдө.
— Мин тастыҥ быраатым аах оҕолонор кыахтара суох. Оҕо иитэ ылыахтарын баҕараллар. Быраҕыллыбыт оҕо элбэх да, үксүлэрэ удьуор ыарыылаахтар, итириксит, наркоман төрөппүттэрдээхтэр. Бэйэлэрэ олус баай дьон. Оҕо туһугар тугу барытын туран биэриэхтэрин сөп. Эн олус эдэргин, көмө буолар кэргэниҥ да, дьонуҥ да суохтар, дьиэҥ эмиэ суох. Быраатым аах оҕо биэрэр дьахтарга, куоракка үс хостоох кыбартыыра, массыына уонна бааҥҥа хас эмэ мөлүйүөн уурдарыы биэрэбит диэбиттэрэ… Өссө да элбэх оҕолонуоҥ, тус олоххун оҥостуоҥ. Бэйэ дьиэтигэр-уотугар олорор хайдахтаах курдук үчүгэй буолуой. Толкуйдан, Оля! Күн аайы маннык эппэттэрэ буолуо, — быраас кыыһы тургутардыы көрдө. Оля манныгы кэтэспэккэ олорбут буолан, «мах» бэрдэрдэ, тыына хаайтарарга дылы гынна, ойон туран тахсар ааны харбыаласта. Варвара Алексеевна туох да диэбэтэ: «Сөбүлэспэккэ ханна барар үһү. Төһөлөөх элбэх оҕону бу курдук ускул-тэскил сылдьар, итириксит, наркоман ийэлэртэн быыһаабытым буолуой? Элбээх…».
***
— Кыргыттаар, Олябыт оҕотун сатаан көрүө дуо? Аһынабын ээ, эрэйдээҕи, — диэн түөрт уонун ааһан баран ахсыс оҕотун оҕоломмут Өкүүччэ үөһэ тыынна.
— Мин үһүс кыыһым саастыыта. Саатар олорор дьиэтэ-уота суох эбит дии. Ол үөрэх уопсайыгар кыһыл оҕолоох киһини чугаһаппаттар буоллаҕа.
— Оннук. Тулаайах эбитэ буоллар, кыбартыыра ылыа эбит. Ону баара кэҕэ ийэлээх буоллаҕа, — аныгы муоданан сырдык күрэҥ дьүһүннээх баттахтаах Настя сонньуйда.
— Төрүүр дьиэҕэ сытар кэмигэр ким да кэлэ сылдьыбата ээ. Ол аата олох кимэ да суох буоллаҕа, оҕотун аҕата да кэлбэтэ, — Өкүүччэ туран кыыс туумбатыгар дьаабылыкалардаах бакыаты илдьэн уурда.
— Кыргыттаар мин этиилээхпин. О ля о ҕотугар таҥас-сап ылларан бэлэх оҥоруоххайыҥ, — диэн киирэн эрэр күнү одуулуу-одуулуу тэбэнэттээх Айыына мичээрдээтэ.
— Кырдьыык! Олус бэрт толкуй! — диэн Өкүүчэлээх Настя үөрэ түстүлэр. Оля быраастан тахсан баран хайа да диэки барыан билбэккэ, сирэйин ытыстарынан саптан тура түстэ, онтон балаататын диэки оргууй хаамта: «Тугу, тугу бу билигин иһиттим? Оҕоҕун биэр диир дуу? Олорор дьиэм кырдьык суох… Онтон массыына миэхэ наадата суох… Харчы… Мөлүйүөнүнэн… Мөлүйүөн диэн алта нууллаах чыыһыла… Элбэҕин… Мин стипендиям балтараа тыһыынча дии…Өссө төрүөҥ диэтэ дуу?», – кыыс истибитин мэйиитэ сатаан «буһарыа» суох курдук буолла.
Балаата ааныгар кэлбитэ, бииргэ сытар дьахталларын күлсэллэрэ иһиллиннэ. Кыыс киирэн оронун диэки дьулуста.
— Оля, быраас туохха ыҥырбытый?, – диэн Өкүүччэ ыйыта тоһуйда.
— Таах мээнэ, анаалыстарбын көрдө, — Оля бырааһы кытта кэпсэтиини кистээтэ.
— Сыллыай, сирэйин хараҕын турбута сүрдээх. Туох буолла? Кистээбэккэ кэпсээ… Анаалыстарын куһаҕаттар дуо? — Өкүүччэ кыыс оронугар кэлэн олордо, Оляны санныттан имэрийдэ.
— Суох, барыта үчүгэй,
— диэн баран кыыс суорҕанын сирэйигэр саба тардынна.
— Маамалар бэлэмнэниҥ, билигин кырачааннаргытын аҕалыахпыт, — диэн санитарка кыыс ойон киирэн тыҥааһыны «өһүллэ».
Кырачааннары ийэлэригэр аҕалан биэрдилэр. Балаата иһэ чуумпура түстэ, хам-түм ийэлэр оргууй ымманыйар саҥалара эрэ иһиллэр. Оля оҕотугар туох да диэн ымманньыйыан билбэт, оргууй төбөтүн имэрийэр эрэ. Кып-кыра киһи эмиийин көрдөөн, киһи күлүөх курдук, сирэйин туттар, буллаҕына, омуннура- омуннура эмэн соппойор. Кыыс оҕотун аҕаллахтарына, туох баар ыарахан санаата суураллан хаалар.
Туох эрэ дьикти итии тыына эргийэн кэлэн сүрэҕин нүөлүтэр…
— 12-с балааталар, сарсын бары «выписка». Дьоҥҥутугар биллэриҥ, таҥас-сап аҕаллыннар. Оля, эбиэттэн киэһээ миэхэ киирэ сылдьаар эрэ, ааспыттааҥҥыны туох диэн быһаардыҥ буолла? – Варвара Алексеевна балаатаны эргиччи көрдө.
— Варвара Алексеевна, хас чааска дьоммутун ыҥырабыт? — диэн дьахталлар үөрэ түстүлэр.
— Эбиэт кэннэ уочаратынан таһаарабыт, иккиттэн кэллиннэр. Хата, уочараттааҥ, — диэн Варвара Алексеевна күлэн мүчүҥнээтэ.
– Оляя, умнумаар. Дьахталлар субу билигин тахсан эрэр курдук малларын хомунан киирэн бардылар. Арай Оля сытар: «Хайыах баҕайыбыный? Варвара Алексеевна сөпкө
этэр… Кырдьык оҕобун сатаан көрөр кыаҕым суох, оҕом баай ыалга далбарга сылдьыа буоллаҕа…» Кыыс төбөтүн кырыылаах өтүйэнэн сынньар курдук, араас санаалар «быһыта түстүлэр».
— Оля, бүгүн тахсар күммүт. Биһиги бииргэ сыппыт кыргыттар ааттарыттан эйиэхэ сэмэй бэлэхпитин туттарыахпытын баҕарабыт, — диэн баран Өкүүчэ добуочча улахан суумканы кыыска туттаран баран, сүүһүттэн сыллаан ылла:
— Дьоллоох, доруобай буол! Уолуҥ бөҕө тирэҕиҥ буола улааттын!
Дьахталлар бары кыыһы кууһан сыллаан ыллылар, үтүө тыллары эттилэр.
— Махтал буоллун, эһиэхэ,
— Оля долгуйан куолаһа салыбыраан ылла, суумканы оронугар ылан уурда.
Эбиэт к эннэ дьахталлар айманан-сайманан, уочаратынан «выпискаланнылар». Үөрүү-көтүү бөҕө, эрдэрэ, оҕолоро, аймахтара — бары кэлбиттэр. Сибэкки, хаартыскаҕа түһүү,
аҕаларыгар кырачааннары көтөхтөрүү сиэрэ-туома барыта буолла. Балаатаҕа соҕотох Оля эрэ хаалла.
— Петрова Оля, «выпискаҕа», — санитарка ааны өҥөйөн эттэ.
Оля биир бакыат таҥаһын уонна дьахталлар биэрбит бэлэхтэрин тутан балаататтан тахсан барда…
Суол устун биир дьахтар хааман иһэр. Көхсүгэр оскуола оҕотун үрүксээгин сүкпүт. Санааҕа баттаппыт киһи буоларын туттан-хаптан иһэриттэн киһи эндэппэккэ таайар. Бу Оля төрүүр дьиэттэн тахсан иһэр. Ол эрэн, кини билигин ыарахан санааҕа ылларан нүксүччү түһэн иһэр диэтэххитинэ сыыстараҕыт. Оляны сылаас тыын угуттаан иннин диэки илдьэр. Оля баар-суох чугас киһитин, кып-кыра уолчаанын сэрэнэн көтөҕөн иһэр. Кыыс умса туттан оҕотуттан хараҕын араарбат: «Аны мин соҕотох буолбатахпын. Биһиги иккиэбит. Мин уонна эн, кыракый у олчааным… Эн тускар мин олохпун да кэ-
рэйбэппин. Тоҕо диэтэххэ, мин – ийэбин! Ийэбин!»
Розалия Винокурова – Оруоһа
