Бүгүн суруйааччы Василий Гоголев – Уйулҕан кэлэн иһэр Ийэлэр күннэринэн кинигэ кэһиилээх киирэн кэллэ. Кини биир бастакынан “Далбар Хотун” сурунаал эрэдээксийэтигэр кэлэн, ийэтигэр анаммыт кинигэтин бэлэхтээбитэ мээнэҕэ буолбатах. Айар үлэҕэ бастакы хардыытынан буолбут ийэтин оҕо сааһын туһунан “Кээтии оҕо сааһа” диэн кэпсээнэ “Далбар Хотуҥҥа” бэчээттэммитэ.
Уйулҕан Дьоруой ийэ оҕото, үлэни өрө тутан олорбут саха ыалын олоҕун сиэрин-туомун иҥэринэн уһаарыллан тахсыбыта үлэтигэр, айымньытыгар, олоххо сыһыаныгар биллэр. Суруйааччы айар суолугар Ийэтигэр муҥура суох махтала, уҕараабат таптала биллэр.
Ийэтигэр Екатерина Васильевна Гоголеваҕа анаммыт кинигэтиттэн сэдиптээн, суруйааччыны кытта кылгастык сэһэргэһэ түстүбүт.
— “Хаҥаластан хааннаахтар. Тигиилээхтэн төрүттээхтэр. Уһун Дьуона” диэн историческай арамааны суруйан, элбэх кэпсэтиини, саҥа сүүрээни киллэрбитиҥ. Бу үлэни суруйан, тус бэйэҥ туох саҥаны биллиҥ?
Кэнники айымньыбар Аҕа дойдуну көмүскүүр сэрии сылларыгар, салайар холкуоһуттан биир да киһини хоргутан өлөрбөтөх, туруу, хоһуун холкуос бэрэссэдээтэлэ Егоров Ион Семенович-Уһун Дьуона туһунан суруйарга холоммутум. Миэхэ Ньурба, Хатыы нэһилиэгин былыргытын туһунан төрүччү оҥорбут Васильев Егор Яковлевич диэн 94 саастаах ытык кырдьаҕаһы кытары көрсүһүүм улахан тирэҕинэн буолбута. Онон Уһун Дьуона төрүтүн түҥ өбүгэлэриттэн саҕалаан, ийэтин өттүнэн Хаҥаластан хааннааҕын, аҕатын өттүттэн Тигиилээх сирэйдээхтэр төрүттээҕин хасыһан, олох да Дыгын Дархан саҕанааҕы кыргыс үйэтин түөрэн, Ньурба улууһун төрүттэниитин суруйан таһаарбытым. Ол иһин кинигэбин “Айар” кинигэ кыһатын дириэктэрин Август Егоровы кытта толкуйдаан баран, «Хаҥаластан хааннаахтар, Тигиилээхтэн төрүттээхтэр. Уһун Дьуона» диэн ааттаабыппыт.
Бу иннинэ 2013 с. «Бичик» кинигэ кыһата Аҕа дойдуну көмүскүүр сэрии сылларыгар Чурапчы холкуостарын күүс өттүнэн хоту көһөрүү туһунан «Көһөрүллүү» диэн сэһэним кинигэтин бэчээттээн таһаарбыта. Онон сэрии саҕанааҕы сут кураан сылларын хасыһан чинчийбитим миэхэ улаханнык туһалаабыта диэххэ сөп. Ол курдук, Ньурбаҕа уонна Сунтаарга хоргуйан өлүү хайа да оройуоннардааҕар үрдүгэ. Оттон Уһун Дьуона Мэҥэдьэк Хатыы холкуоһугар биир да киһи хоргуйуутун таһаарбатаҕа. Билиҥҥи салайааччылар бу үөрэҕэ суох буолан баран, норуотун харааннаабыт хоһуун холкуос бэрэссэдээтэлин курдук буолуохтарын баҕарабын.
-Айар үлэҕэ хаһааҥҥыттан киирбиккиний?
— Айар үлэҕэ тоҕуһуонус сыллартан кыралаан ылсыбытым. Ийэм оҕо сааһын туһунан «Кээтии оҕо сааһа» диэн кэпсээн суруйбутум. Ол кэпсээним «Далбар хотун» сурунаалга тахсыбыта. Уонна хоһоон суруйар этим. Ол курдук «Быыра оҕум» диэн хоһооммор Үөһээ Бүлүү норуодунай тыйаатырын, «Хотун Бүлүү» тэлэбиидэнньэтин кытары видеоклип устубуппут.
-Ханнык тиэмэ, олох көстүүтэ эйигин ордук долгутарый?
— Миигин олоххо буолан ааспыт чахчылар, ордук былыргыны суруйуу умсугутар. Ол курдук айымньыларым барыта кэриэтэ историческай хабааннаахтар: «Хоһуун таас», «Көһөрүллүү», «Туоһахта уонна Лэкиэс», «Хаҥаластан хааннаахтар, Тигиилээхтэн төрүттээхтэр. Уһун Дьуона» диэннэр.
-Эн дэгиттэр талааннаах киһигин. Биир киһи холугар хоһоонньуккун, суруйааччыгын, уускун, оһохчуккун уонна тутаах үлэҥ – учууталгын. Эн бэйэҕэр ордук ханнык идэҥ чугаһый?
— Ордук мастан кыһан уһанарбын сөбүлүүбүн. Ол гынан баран, элбэх хайысхаҕа хайдабын быһыылаах, онон чуолаан бу манан дьарыктанабын диэбэппин. Скульптура миэхэ ордук чугас курдук.
— Айар, суруйар дьоҕурун хаһан, туохтан сэдиптээн арыллыбытай?
— Айар, суруйар идэ дьоҥҥо араастык киирэр быһыылаах. Киһи олоҕор туох эрэ сүҥкэн уларыйыылар, санаа-оноо оонньуута ордук киһини тугу эрэ этэргэ күһэйэр буолан, айар аартык ааныгар тиийэҕин. Мин 1989 с. улаханнык ыарытыйан баран, эппэрээсийэ ааһан бэттэх кэлбитим. Онтон ыла олоҕу саҥалыы көрбүтүм.
— Оҕо сааһыҥ саамай өйдөнөн хаалбыт түгэнэ ханныгый?
— Оҕо сааһым өйдөнөн хаалбыт түгэнэ маннык этэ: 6-7-х уолу ийэм санаторийга илдьэр буолбута. Онно илдьиэн иннинэ балыыһаҕа аҕабын кытары көрүһүннэрбитэ. Аҕам Лэгэнтэй барахсан төбөбүн имэрийэ-имэрийэ миэхэ кэриэһин эппитэ. «Улаатан дьоһун киһи буолаар, ийэҥ тылын истэр көрсүө киһи буолаар»,- диэбитэ өйбөр хатанан хаалбыта. Онно кини өлөр ыар ыарыытыгар ылларан сытара.
— Ийэҥ туһунан дьоһун кинигэни таһаардыҥ. Бу олорон санаатаххына, ийэҕит хайдах ииппитэй?
— Ийэбит барахсан 12 оҕону ыанньыксыттыы-ыанньыксыттыы соҕотоҕун иитэн атахпытыгар туруорбута. Убайдарым, эдьиийдэрим ийэбитигэр көмөлөһөн, биһигини, кыра дьоннору, атахпытыгар туруорсубуттара. Ийэм 1962 с. «Герой Ийэ» буолбута. Ол кэнниттэн аҕам уһаабатаҕа. Ийэбит сатабыллаах мындыр майгылаах буолан биһигини киһилии ииппитэ. Сэбиэт Артыамыайап Сэргэй Михайлович сыл аайы биһиги улахан дьиэ кэргэммитигэр көмөлөһөрө. Ол курдук ахсыыбытынан истээх сон, бэргэһэ, хаатыҥка, онтон да атын көмө тиһигин быспакка оҥоһуллара. Онон мин ааспыт сэбиэскэй былааһы үөҕэр дьону сөбүлээбэппин.
Мин ийэм бэрт сэдэх, олох ыарахаттарын ааспыт оҕо сааһын туһунан «Хоһуун таас» диэн сэһэн суруйан, 2013 сыллаахха 100 сылын бэлиэтиир гына «Сайдамҥа» бэчээттэппитим. Ол сэһэммин “Айар” кинигэ кыһата атыннык ааттаан, бу хос таһаарда. Ийэбэр анаабыт хоһооммун Роман Степанов ырыа гынан көтүппүтэ. Аны ол ырыабытыгар клип устан таһаарбыппыт. Саха Сирин үтүөлээх артыыһа Елизавета Потапова Ийэ оруолун толорбута. Оттон ырыаны Константин Степанов ыллаабыта. 2014 сыллаахха маҥнайгы «Үрдэл» музыкальнай бириэмийэ кыайыылааҕынан буолбута, «Этигэн хомус» бастыҥ саҕалааччыта диэн ааты эмиэ ылбыта. Онтон Ил Дархан гранын «Любимая песня народа» ааты ылбыта. Константин Степанов айар аартыгар бу ырыа улахан суолу аспыта диэххэ сөп. Онон ийэм сырдык аатын үйэтитэргэ литэрэтиирэ да, ырыа да өртүнэн, үйэлээх мэҥэ бэлиэни оҥордум диэххэ сөп.
— Итэҕэлиҥ туохханый?
-Итэҕэлим диэн сахам сиэригэр-туомугар сүгүрүйүүм буоллаҕа дии. Сахалыы саҥабыт сатарыы турарын туһугар бары биир санаанан туруулаһыахтаахпыт.
— Саханы саха дэтэр туох баарый?
— Саханы саха дэтэр биһиги тус бэйэбит сиэрбит, Олоҥхобут, оһуохайбыт, Дьөһөгөйбүт оҕото, Саха хомуһа, Саха тыйаатыра, Саха быһаҕа, Саха хапсаҕайа, мас тардыһыыта, бэргэнник ытыы. Бу барыта саханы саха дэтэр.
-Ханнык суруйааччы айымньытыгар уһаарыллан тахсыбыккыный?
— Уйбаан Гоголев, Далан, Джек Лондон, Майн Рид, Фенимор Купер айымньыларын сэргиирим. Кэлин Василий Титов тылы уобарастаан хоһуйан суруйарын «Уоттаах чыычаахтар» кинигэтигэр сөҕө аахпытым.
-Дьиэ кэргэниҥ туһунан билиһиннэрдэххинэ…
— Олоҕум аргыһа Наталья Михайловна саамай өйүүр, көҕүлүүр киһим. Бастакы ааҕааччым кини буолар, кини сэргээбит буоллаҕына син сөптөөх суолунан баран иһэр эбиппин диэн эрэх-турах сананабын. Үлэ быыһыгар суруйар син уустуктардаах. Киһи сылайар даҕаны. Онно өйөбүл буолар киһилээҕим олус үчүгэй.
Үс оҕолоохпут, үһүөн идэлэри баһылаан, үлэлии-хамсыы сылдьаллар. Уолбут анал байыаннай дьайыыга ытык иэһин толоро сылдьар.
— Дьоллоох киһинэн ааҕынаҕын дуо? Тоҕо?
— Дьоллоох киһинэн ааҕынабын. Бу орто дойдуга кэлэн суол-иис хаалларыы бу бэйэтэ дьол буоллаҕа дии. Ол курдук, саха киинэтэ сайдарыгар бэйэм кылааппын «Суор тиһэх кыланыыта» диэн киинэ сынаарыйын суруйан, режиссердаан киллэрсибитим. Ийэлэргэ гимн курдук «Ийэкээм» диэн ырыа айыллан, клип устан хааллардым. Ону сэргэ «Быыра оҕум», «Туоһахта уонна Лэкиэс» клиптэри таһаарбытым. Ити суруйбут историческай айымньыларбын кэлин ааҕан дьон сэргэ туһаныа буоллаҕа. Суруллубут суоруллубат.
— Ааҕааччыларга баҕа санааҥ…
— Соло булан кинигэтэ элбэхтик ааҕыҥ диэхпин баҕарабын. Ааҕааччы баар буоллаҕына суруйааччы үлэтэ көстөр буоллаҕа дии. Бары чэгиэн туруктаах, эрчимнээх, инникигэ эрэллээх олоруохтарын баҕарабын. Сахабыт Сирэ чэчирии сайдарыгар бары туох эмэ туһалааҕы оҥорорго дьулуһуоҕуҥ.
Айталина Никифорова.
