Бары иитиллибит остуоруйабытыгар – «Биэс ынахтаах Бэйбэрикээн эмээхсин» тоҕо чопчу биэс ынахтаах диэн чуолкайдаабыттара буолуой? Саха таайтарыыны, таайыыны олус сөбүлүүр, түгэҕэ биллибэт билиинэн угуйа турар уратылаах өйдөөх-санаалаах. Кэмэ кэллэҕинэ былыргы билии саҥалыы суолталанар.
Биһиги Киһитийии кэрдиис үйэтигэр, ол аата Айыы хаан аймаҕа үрүҥ хараҕын өрө көрөр кэмигэр үктэнээри турабыт. Оччоҕо олох тыына киһи Айыы тыынан өлбөрдүө, киһи киһиттэн үөрүүтүнэн, дьолунан, тапталынан, эрэлинэн, алгыһынан сыдьаайыа. Ол аата киһилээх киһи, дьонноох киһи диэн Олох сырдык өттүн тутуһар Айылҕа итэҕэлэ өрө көтөҕүллэн барҕарыа. Онно тирэх өйдөбүллэринэн саха төрүт билиитэ туһалаах буолуон сөп. Ийэҕэ туһааннаах төрүт билиини хомуйа туттахха, биһиги, сахалар, 5 ытык ийэлээхпит көстөн кэлэр. Бэйбэрикээн эмээхсин 5 ынахтааҕын курдук.
Саха төрөппүт ийэтигэр эбии 4 Улуу Ийэлэрдээх: Ийэ кут, Ийэ сир, Ийэ өй, Ийэ тыл. Бэйбэрикээн эмээхсин Ийэ буолар дьолун булар, кини Ийэ кутун ыйыытынан, Ийэ сиригэр, алааһыгар ыал буолан тэһийэн олохсуйан, үйэтин тухары туох да быртахха сыстыбакка, Ийэ өйүнэн олорор, Ийэ номоҕон тылынан саҥаран ыччаттарын дьоллорун алгыыр.
Кыыска, дьахтарга, ийэҕэ сыһыан саха олоҕор уһулуччу суолталаах. «Дьахтары былыргы төрүппүт, ытыкпыт, таҥарабыт диир өй-санаа сахаларга баара», — диэн К.Уткин бигэргэтэр. Кини салгыы тоҕоһолуур: «Дьахтар таҥаралар үрдүк халлааҥҥа дойдуланан олорон орто дойду олоҕун айааччылар, араҥаччылааччылар буолаллар». Дьахтар саха итэҕэлин ытык өрүттэригэр олоҕу арчылыыр, үөскэтэр анала эриирдээх-мускуурдаах Орто дойду олоҕун туллар тутааҕа суолталанар. «Дьахтар – олох, итэҕэл, уйгу төрдө», — диэн өйдөбүл уруулуу культуралаах омуктарбытыгар эмиэ тарҕаммыта биллэр.
Саха төрөппүт ийэтин Күн ийэ диэн сирдээҕи олоххо муҥутуур тапталы, ыра санааны, харыстыыр күүһү кытта тэҥниир. Киһи-аймаҕы холбуур иэйэр кут – Ийэ. Төрөппүт Ийэ туһунан бары биир санаалаахпыт, киниэхэ аан дархан махталлаахпыт, онон Саха атын Ийэлэригэр болҕомтону тардыахпыт.
Ийэ кут айылҕа уонна өбүгэ ситимигэр киһини дьоллоох тыынынан холбуур. Ийэ кут соруга – үгэстэри айар тыынынан үйэтитии. Саха кута киэҥ сирдэр дуолларын куоһаран, былыргы дьыллар былдьаһыктаах арҕастарыгар хатарыллан, кииллийэн, олох үөс долгунугар олорсо сылдьар айдарыылаах күүс буолар. Ийэ кут эркинэ күрүөлэнэр иитин иитэн куту куоттарбат, сүрү сүтэрбэт туруулаһар тулуурдаах соруга турар. Билигин Ийэ кут илиһиннэ, онон оҕо кута ороһуйан, саха ыалын кэргэттэрин оройугар киириитэ аҕыйаата.
«Киһиэхэ төрөөбүт сирэ-дойдута төрөппүт ийэтин кэриэтэ».
Ийэ сирдээх киһи дьоллоох, баһылыыр-сабардыыр ыыра киэҥ, дойдумсах, түөрүллүбэт силистээх, өҥ тыыннаах. Онто суох киһи ньуура суох, буомурар, дьүдэйэр, ычата кыарыыр. Оттон дойдулаах Буор саха сэрэйигэс, таайыгас буолар. Билгэһит, дьылдьыт, төлкөһүт идэлэри Ийэ сир тыыннаах, түөрүллүбэтэх силиһэ иитэр. Ийэ сир устун Айыы суола тыргыллар, ол суолу тутуһар киһини Ийэ айылҕа атыҥырыы көрбөт, хонноҕор-быттыгар хорҕотон харыстыыр.
Суол -иис диэн түҥкэтийииттэн, атарыхсыйыыттан, кэхтииттэн туоратар Ийэ сир сирэйин мичийэр ньуура. Бэртээхтэртэн суолу солооччулар, сирдьиттэр, аар сахалар тахсаллар. Сир ньууругар саарбах, иирчэх ыллыктар эмиэ бааллар. Ол иһин остуоруйаларга айанньыты таллараллар: хайа диэки бардаххына туохха тиксиэххин сөбүн сэрэтэллэр. Дойдумсах буолуу дойду ахтылҕаныттан, төрүт сиргэ тардыһыыттан, ииппит Ийэ айылҕаҕа ытык иэһи билинииттэн, көмүскэс санааннан иитиллэр. Иитиллибит – иэстээх.
Ытык сирдэр диэн Ийэ сир түннүктэрэ, кулгаахтара-харахтара, сир иитэ буолаллар. Кэлии дьон ытык сирдэрэ суох, ити олохтоох омук чопчу бэлиэтэ уонна уратыта. Айылҕаны харыстаабат дьоҥҥо сир тымныы, санньыардаах тыына дьайар.
«Оо, хоту дойдум!
Тыйыс тымныыҥ чэбдигиэн:
Тымныы тыалыҥ ырааһын,
Тардар күүһүҥ күүстээҕин!
Оо, хоту дойдум!
Сөбүлүүр дьоҥҥор кэрэҕин,
Таптыыр дьоҥҥор сылааскын,
Үлэһит дьоҥҥор чугаскын» (Николай Туприн, Анаабыр)
Сылдьыбыт сиргин сыыһырдыма, кэлбит сириҥ кэрэтин кэҕиннэримэ, ааһар сиргин айгыратыма, олорор сиргин оҥор-тупсар. Киһи сири иччилиир. Дойду тыыннаах ийэ айылҕа чэбдигирдэр, күүс-уох эбэр, сирдээҕи олоххо махталы иҥэрэр. Сахаҕа «үөскэ олоруу», «үрэх баһын киһитэ» диэн өй-санаа сайдыытын эбэтэр хааччаҕын көрдөрөр суолаталаах быһаарыылар бааллар.
Саха сылаас сайыны ордук өрө тутар, бэл Ийэ сайын диэн манньыйа ааттыыр, дойдум-сирим торҕо ньуура, сирим -дойдум симэҕэ, ийэ буорум диэн астынар, олох амтанын билэр.
Ийэ өй, ол эбэтэр сахалыы өй-санаа, удьуор билиитигэр, төрүт итэҕэлгэ сөҥө сылдьар. Ону сахалар күн өйдөөх киһи дииллэр. Сахалыы өй культуратын, сатабылын, толкуйу тобулунуу диэн сахалыы дидактика анал үөрэҕин П.П.Кондратьев сирийэн чинчийбитэ.
Билигин араас ньымаларынан Ийэ өйү булкуйан дьону манкурт оҥорон Чингис Айтматов суруйбутун курдук, төрөппүт ийэ да тыынын быһыах курдук муҥур уһукка тиэрдэр угаайылар элбэхтэр. Ол иһигэр Окна Овертона, перфексионизм ордук хорутуулаахтык туттуллаллар. Биһиги, сахалар, Ийэ өйбүтүн чөл, ыраас, күүстээх тутар туһуттан алгыһынан, сахалыы сайаҕас санаанан арчыланыахтаахпыт. Ийэ өйү өрө тутуу тутах санааттан, өйү быдьаһыыттан, өй баайыллыытыттан харыстыыр.
Өйтөн биһиктэнэн тахсар – билии-көрүү тыла, сүрэхтэн тахсар тыл – истиҥ иэйии, дууһаттан тахсар тыл – Айыыһыт, Иэйэхсит ыйар айымньылаах суоллара. Киэҥ өй ил куту сайыннарар өлөртөн өлбөт үөстээх.
«Саргы санаа» диэн ураты толкуйдуур ньыма. Билигин этинии кэмэ кэллэ!
Ийэ тыллаах киһи ийэ тылын кутун туһанар буолан чинчилиир, билгэлиир, сылыктыыр дьоҕура сайдар, ыйааһыннаах, ылыннарыылаах тыллаах, аһаҕас эттээх. «Тыл баар эбээт – дуолан күүс, нарын иэйии, кэрэ санаа!» (Далан).
Тыл бэйэтэ туспа тыыннаах. Ол тыына төрүт омугар иҥэ сылдьар. Ону кэриэс киһи Семен Данилов бэргэнник эппитэ:
«Чыычаахха – чыычаах чуопчаарар тыла,
Сүүрүккэ – сүүрүк сипсийэр тыла:
Этиҥҥэ – этиҥ эрчимнээх тыла –
Илгэлээх истиҥ ийэ тыла буолар.
Оттон бу миэхэ ийэм биэрбит тыла,
Олоҕум тыла, тапталым тыла –
Мин төрүт тылым: мин ийэ тылым
Саргылаах сахам саҥата буолар». («Саргылаах сахам саҥата»)
Тыл баайдаах, уран тыл ууһа киһи алгыс суолун тутуһан өлөн-охтон биэрбэт, «Тыл көтөҕөр» диэн ураты суолталаах өйдөбүл сахаҕа баар. Уонна «Куолу» диэн саха анаарар, толкуйдуур дьоҕурун тылга тиһэн, ырытыһар ураты ньыматын сөргүтэр туһалааҕа чуолкай. Үтүө дьон үөрдүһэр, кэс тылы ытыктыыр.
Тыл утума уларыйбатын, санаа ситимэ быстыбатын!
Эппит тыл биир- санаабыт санаа төлөрүйбэт! Тыл барда – бас барда!
Сахалыы ийэ тыл түөлбэ уратыларын, төрүт саҥарар дорҕооннорун – түгэх өбүгэлэрбит кэриэстэрин харыстааһын соругун туруоруохха!
Түмүк. Биэс Ытык Ийэлээх саха диэн Дьылҕа хаан таҥара айбыт Айыы киһитэ, саргылаах Айыы хаан аймаҕа буолар. Үрдүк айыылар биэс иһирэх ийэ улуу киэлилэринэн эрдээх уһун тыын үтүөтүн, дьылҕабыт уйгулаах хасааһын, тэбэр сүрэх дьулуурун үөтэллэр.
Ульяна Винокурова.
