Сайыына Григорьева: «Өй-санаа үлэнэн ыраастанар»

Сахабыт сирин ийэлэрин уруйдуур, кинилэр мындыр өйдөрүн, хоһуун үлэлэрин, үтүө санааларын, мааны майгыларын арыйар «Далбар Хотун» XV өрөспүүбүлүкэтээҕи күрэх муҥутуур кыайыылааҕынан, Уус Алдан улууһун Бэйдиҥэтин олохтооҕо, элбэх оҕолоох дьиэ кэргэн амарах ийэтэ Сайыына Григорьева буолбута. Сайыына уонна Сергей Григорьевтар икки кыыс, икки уол оҕолоохтор. Ону таһынан 2013 сылтан төрөппүтэ суох хаалбыт оҕолору иитэллэр. Ол курдук билигин сэттэ оҕону ийэлии эйэҕэс, аҕалыы амарах сыһыаннарыгар бигээн, кинилэр оҕо саастара дьоллоох буоларын туһугар күннэтэ кыһаллаллар. Улахаттар номнуо устудьуон, үлэһит дьон төрөппүтэригэр күүс-көмө буолаллар. Биир уоллара АБДь-га сылдьар. Кыралара уһуйаан иитиллээччитэ, уоннааҕылар оскуолаҕа үөрэнэллэр. Салгыы дьоруойбун кытта хас биирдии киһи ылсыбат уустук эйгэтигэр хайдах үлэлээн саҕалаабыттарын, ыарахан дьылҕалаах оҕолору иитиигэ тутуһар сүрүн ирдэбиллэрин, соруктарын туһунан уонна да атыны ирэ-хоро кэпсэттибит.

Үөһэттэн анаммыт дьылҕам

– Оччотооҕу СГУ саха салаатын факультетын бүтэрэн, идэбинэн үлэ көрдүү сылдьан, суол саахалыгар түбэһэн сыл курдук орон иччитэ буолан сыппытым. Ол кэмҥэ «учуу-тал буолар миэнэ буолбатах быһыылаах» диэн санаа киирбитэ. Инньэ гынан, атахпар туран баран Дьокуускайдааҕы дьарыктаах буолуу киинигэр үлэ көрдүү сылдьан, хараҕым тоҕо эрэ чопчу «“Берегиня” оҕо дьиэтигэр иитээччи ирдэнэр» диэн биллэриигэ хатаммыта. Мин уһуну-киэҥи толкуйдуу барбакка онно тиийбитим. Үөрүөм иһин, тута ылбыттара. Ити курдук кыра саастаах оҕолор бөлөхтөрүгэр үлэлээн саҕалаабытым.
Дьэ онно сылдьан бу эйгэни иһиттэн-таһыттан көрдөҕүм, биллэҕим дии. Онтон ыла, саатар, биир эмэ оҕону ылан киһи-хара гыммыт киһи диэн санаа кэтэх өйбөр олорон хаалбыт быһыылаах. Аны биир үчүгэйкээн уол оҕо сүрэхпин тутан, өрөбүллэргэ эҥин
дьиэбэр илдьэ барар этим. Уолум миэхэ атын оҕолору олох чугаһаппат, күнүүлүүр буолбута. Ону көрөн кэллиэгэлэрим: «Биир да оҕону чорботуо суохтааххын, барыларыгар ийэ буолуохтааххын», – диэн сэмэлииллэрэ. Ол иһин төрөппүттэрбин кытта сүбэлэһэн баран докумуон хомуйсан саҕалаабытым. Онно бииргэ төрөөбүт балтылаах буолара биллибитэ. Оччолорго сүүрбэбин саҥа ааспыт, ыал буола илик кыыс төрөппүттэрбэр икки оҕолоох иитимньи буоларым соччото суоҕа. Онон хайыахпы-
ный, тохтоотоҕум дии. Кэлин ол оҕолору атын ыал иитэ ылбыта.
Үлэлээн бүппүтүм да кэннэ оҕо иитэ ылыы туһунан санаалар син биир үүйэ-хаайа туталлара. 2006 сыллаахха Чурапчы уолугар кэргэн тахсыбытым. Түөрт оҕолонон, иккиэн ийэ, аҕа быһыытынан ситэн-хотон бараммыт, 2013 сыллаахха оччолорго Мэҥэ
Хаҥалас Балыктааҕар баар оҕо дьиэтиттэн икки уолу ылбыппыт. Уолаттарбыт, бастакы хараҥаччыларбыт, улаатан билигин дьоһун дьон. Андрейбыт АБДь-га сылдьар, оттон Олег вахтанан үлэлиир. Оччолорго 34 эрэ саастаах этим. Киһи эрэ барыта быраас, учуутал буолбатын курдук, мин эмиэ бу эйгэҕэ ананан кэлбиппин диибин. Олоҕум да
онно эрдэттэн бэлэмнээбит курдук. Ону өйүүр, өйдүүр киһибин Сергейбын көрсөммүн, билигин 13 оҕолоох улахан дьиэ кэргэн буолан олоробут.

Оҕолорбутун кытта тэҥҥэ “улаатабыт”

– Бу, биллэн турар, остуол ньуурун курдук көнө, чэпчэки буолбатах. Хас биирдии оҕо майгытынан-сигилитинэн, өйүнэн-санаатынан тус бэйэ уратылаах буолар. Саҥа кэлбит
оҕо быһа холоон үс сыл иһигэр адаптацияны ааһар. Ол кэмҥэ эйигин араастаан үтэн-анньан көрөр. Бэйэҥ эмиэ киниэхэ үөрэнэҕин, тута ыллыҥ да таптаан киирэн барбаккын. Оннук икки өттүттэн аргыыйдык чугасаһаҕын.
Үчүгэй олохтон оҕо дьиэтигэр киирбэттэр. Үгүстэрэ иһэр-аһыыр төрөппүттэрдээх, көрүүтэ-истиитэ суох улааппыт оҕолор. Бэйэлэрин өйдүөхтэриттэн аччыктыыр диэни билэн, этиһиини-охсуһууну көрөн, уйулҕаларыгар улахан охсуулаах буолаллар. Онту-
ларын ыллылар да тута умнан кэбиспэттэр. Инньэ гынан, бастаан кэллэхтэрин утаа олох батааччылара суох. Оскуолаҕа охсуспут, тугу эрэ уорбут, маҕаһыынтан ону-маны умналаабыт эҥин буолааччылар. Учууталлар ыксаан: «Сайыына, уолаттарыҥ эмиэ сүгүннээмээри гыннылар, кэлэҥҥин хонтуруоллаа эрэ», – диэхтэригэр дылы. Онтон
сылтаан оскуолаҕа ыйы-ыйдаан тэҥҥэ сылдьыһар этим.
Аны туран бастаан бэйэ икки ардыларыгар сыһыаннара уустук буолар. Болҕомто көрдөөн бэйэ-бэйэлэрин үҥсүһэн тахсааччылар – «кини миигин оҕуста», «кини ытырда», «кини былдьаата». Оҕо дьиэтигэр бэйэлэрин бэйэлэрэ көмүскэнэ сырыттахтара дии. Онно хас биирдиилэригэр болҕомто тиийбэт, барыта былдьаһык, бас билэллэрэ туохтара да суох. Инньэ гынан, ити кэмэлдьилэрин илдьэ кэлэллэр. Ону
таһынан, ас хаһаанар идэлээх этилэр. Сыттыктарын, тэллэхтэрин анныттан килиэп, бэчиэнньэ тоорохойдорун буларбыт. Аһыыллар-аһыыллар да тотоллорун-топпотторун билбэт курдук этилэр. Остуол тула эргийэ сылдьан: «Хаһан аһыыбыт? Тугу сиибит?»,
– диэн ыйыт да ыйыт буолаллара. Оттон оскуолаҕа, уһуйааҥҥа сылдьан иккитэ, үстэ эбии көрдөөн аһаабыт буолааччылар. Билигин бэйэлэригэр инньэ диэн кэпсээтэххэ, наһаа соһуйаллар. «Хайдах биһигини тулуйбуккут буолла? Сорох ардыгар соруйан гы-
нар этибит ээ», – диэн улаатан баран билинэллэр. Ити курдук төһөлөөх элбэхтэ кэпсэтиһэн, ытаһан-соҥоһон көнө суолга үктэммиппитин дьиэбит эркинэ эрэ билэн эрдэҕэ. Билигин ол кэмнэри санаатахпытына, күлсэбит эрэ.

Албыннаан ылар куһаҕан

– Оҕону иитэ ылыыга саамай сүрүнэ диэн остуоруйа олоҕун кэпсээн албынныа суохтааххын. Биһиги хара маҥнайгыттан дэриэбинэҕэ олоробут, улахан хаһаайыстыбалаахпыт, оттулар оһохтоохпут (оччолорго) эҥин диэн кэпсиибит. «Онон биһиэхэ бардаххына, оҕо дьиэтигэр бэлэмҥэ олорбутуҥ курдук сыппаккын. Бары биир
дьиэ кэргэн буолабыт, онон дьиэ ис-тас үлэтигэр тэҥҥэ сылдьыһаҕын», – диэн этэбит. Ол иһин баҕалаах оҕолор кэлэллэр. Оттон ону-маны ылыахпыт, ханна эрэ барыахпыт эҥин диэн үчүгэйи эрэ кэпсээтэххинэ, биллэн турар, оҕо ону ирдиир буолар. Холобур, биир дьиэ кэргэҥҥэ оҕо күүппүтүн, кэтэспитин курдук буолбатаҕыттан хомойон күрээбит түгэнэ кытта баар. Онон бастакы көрсүһүүгэ туох баарынан кэпсиир ордук.
Аны оҕо дьиэтигэр улааппыт оҕо тугу да сатаабат, олоххо отой бэлэмэ суох буолар эбит. Ол иһин тулаайах оҕолору дьиэ кэргэҥҥэ олохтуу сатыыллар буоллаҕа дии. Киһиргээбэккэ эттэхпинэ, билигин биһиги оҕолорбут тугу барытын сатыыр буоллулар. Уолаттар бары тиэхиньикэҕэ сыстаҕастар, ханнык баҕарар тимир көлөнү ыыталлар. Бултууллар, балыктыыллар, оттууллар, муус, мас үлэтин тулуппаттар. Оттон кыргыттар дьиэ үлэтин ааһан иһэн оҥороллор. Ас астааһын туһунан этэ да барбаппын. Онон ыал буолан кийииттии, күтүөттүү бардахтарына, хара үлэттэн толлон туруохтара, олоххо
көрсөр моһоллортон самнан, охтон биэриэхтэрэ суоҕа диэммит эрэнэбит.

Биирдэ да кэмсиммэтэхпит

– Кэргэмминээн иккиэн улахан эппиэтинэһи ылан эрэрбитин ымпыгар-чымпыгар тиийэ толкуйдаан, ырыҥалаан баран саҕалаабыт буоламмыт, биирдэ да кэмсинэн ытыы-со-ҥуу сылдьыбатахпыт. Ол туһунан тус бэйэм өйбөр да оҕустаран көрбөтөҕүм. Төһө
да уустуктардаах буоллар, оҕолорбут үтүө дьон буола улааталларыгар итэҕэйэбит. Кыра эрдэхтэриттэн истиҥ сыһыаҥҥа улааппатах оҕолор хайдах ыллылар да көнөн хаалыахтарай? Ол иһин айдаана-куйдаана суох иллээхтик олоруохха сөбүн, ийэлээх аҕа кыһамньылаах сыһыаннарын көрдөрүөххэ наада. Бастаан утаа ону барытын кэтии-
маныы сылдьаллар. «Аҕалара хаһан итирик кэлэн ийэлэрин кырбыырый?» эҥин диэн күүтэр, киһи сирэйин-хараҕын маныыр курдук буолааччылар. Бырааһынньык хайаан да этиһиилээх-охсуһуулаах буолуохтаах дии саныыллара. «Тоҕо арыгылаабаттара
буолуой?» диэн бастаан соһуйа көрбүттэрин кэпсээччилэр. Биһиги остуолга хаһан да аһыы утаҕы уурбаппыт. Аҕабыт уолаттара көрөн олордохторуна испэт. Ону барытын кэлин өйдүүр уонна маннык эйэлээх, чуумпу олох эмиэ буолуон сөп диэн саныыр, ылынар буолаллар.

Сахалыы эрэ кэпсэтэбит

– Биһиэхэ тоҥ нуучча оҕолоро кэлэн сыл аҥаарын иһигэр уу сахалыы саҥарар буолаллар. «Саха ыалыгар, сахалыы эйгэҕэ иитиллэҕит онон саха тылын баһылыахтааххыт. Хас да омук тылын билэр буоллаххытына, бэйэҕит абыраныаххыт. Ол эрээри төрөөбүт тылгытын эмиэ умнуо суохтааххыт», – диибит. Онон дьиэбит иһигэр кыралыын-улаханныын бары сахалыы кэпсэтэбит. Оттон дьиэлэриттэн таҕыстылар да, ханнык баҕарар тылынан саҥараллара көҥүл. Оҕо оҕоттон түргэнник үөрэнэр эбит. Бэйэлэрэ да билбэттэринэн номнуо саҥарбыт буолаллар. Өскөтүн оҕо өйдөөбөт диэммит нууччалыы кэпсэтэ сылдьыбыппыт буоллар, бары нуучча буолан хаалыахпыт этэ. Инньэ гынан, тыл өттүгэр улахан кыһалҕалары көрсүбэтэхпит.

Аҕабыт оруола улахан

– Оҕо иитиитигэр ордук улахан оруолу аҕа ылар диэммин куруук этэбин. Кэргэним Сергей уолаттарын айылҕаҕа, булка-алка, муус-мас, хотон үлэтигэр тэҥҥэ илдьэ сылдь-
ар. Уолаттар оннук батыһа сылдьан эр киһи хайдах буолуохтааҕар үөрэнэллэр. Онтон сыыйа-баайа арыллан, үөрэхтэригэр кыһаллар буолаллар, бэрээдэктэрэ да тупсар. Дугдаҕа хоно сытан бултууллар-алтыыллар, айылҕа суруллубатах сокуоннарыгар уһуйуллаллар. Уолаттарым бултаан аҕалбыт кустарын, биир буоллун, икки буоллун, тута буһаран, хайгыы-хайгыы бары сиибит. Үлэлээн-хамсаан кэллэхтэринэ, кыргыттарбынаан ас бөҕөтүн астаан көрсөбүт. Ити курдук аҕа – тас эйгэ киһитэ, булааччы-талааччы, оттон – ийэ ис эйгэни, сылаас сыһыаны, тапталы олохтооччу диибин.
Манна даҕатан эттэххэ, кыргыттарга эр киһи, уолаттарга дьахтар үлэтин оҥотторбоппут. Эппитим курдук, уолаттар аҕаларын кытта от үлэтигэр, мас кэрдиитигэр, муус ылыытыгар, хотон үлэтигэр сылдьаллар. Оттон кыргыттар дьиэ иһинээҕи үлэни кыайа тутабыт: сууйуу-сотуу, хомуйуу, ас астааһына. Ол эрээри бырааһынньыкка дьахтар үлэтэ диэн араарбакка, бары бииргэ ас астыыбыт. Уолаттар эттэрин киллэрэн эрийэн биэрэллэр. Ый аайы оҕолорбут төрөөбүт күннэрин ылабыт,
онно бары саба түһэн ас астыыбыт. Оттон көннөрү күҥҥэ уолаттар наскыларын сууннахтарына, ороннорун, хосторун хомуннахтарына сөп. Таһырдьаттан үлэлээн киирбит дьоҥҥо иһит сууйтара турбаккын буоллаҕа. Маннык түгэҥҥэ бэйэ-бэйэлэригэр харыстабыллаах сыһыан үөскүүр дии саныыбын. Ыал да буоллахтарына, кэргэттэригэр ытыктабыллаах сыһыаннаах буолуохтара диэн эрэнэбин.

Күүтүүлээх үтүө үгэспит

– Этэн аһарбытым курдук, оҕолорбут төрөөбүт күннэрин хайаан да бэлиэтиир үтүө үгэстээхпит. Үгүстэрэ хаһан да төрөөбүт күннээбэтэх, бэлэх диэни ылбатах оҕолор. Аан бастаан төрөөбүт күннэригэр ас бөҕөтүн астаан, ыалдьыттары ыҥыран, бэлэх-туһах биэрбиппитигэр: «Бу барыта миэхэ анаан дуо?», – диэн наһаа соһуйаллар этэ. Онтуларын билигин олус күндүтүк саныыллар. Ол иһин төрөөбүт күннэрин күүтэллэр ахан. Ону таһынан ыһыахха бары сахалыы таҥнан-симэнэн киирэбит. Ол күн төрүт ас-
пытын дэлэччи астаан тэлгэһэбитигэр эмиэ бэйэбит ыһыахтыыбыт. Саҥа дьылы эмиэ бары бииргэ мустан ылабыт. Куораттан улахан оҕолорбут бырааттарыгар, балтыларыгар, кыра да буоллар, илии тутуурдаах кэлиилэрэ олус күүтүүлээх. Онтон кыралар наһаа үөрэллэр.

Кэлэ-бара сылдьаллар

– Оҕолорбутугар куруук этэбин, этэҥҥэ үөрэхтэнэн үлэһит да буоллаххытына, ийэ, аҕа диэн кэлэ тураргыт тухары биһиги эһигини куруук күүтэбит. Ыал буоларгытыгар, дьиэ-уот туттаргытыгар, сиэннэри да көрсөргө бэлэммит диибин. Улахан уолаттар билигин да кэлэ-бара сылдьаллар. АБДь-га сылдьар уолбут уоппускатыгар иккитэ кэлэн барда. Сайын кэлэ сылдьан оттоһон-мастаһан, иккиһин кыһын кэлэригэр муус-мас тиэйсэн
көмөлөһөн барбыта. Онон оҕолорбут төһө да улаатан бэйэлэрин суолларын-иистэрин булан бардаллар, син биир күүтэбит, дьиэбит аана куруук аһаҕас.

Үлэбит түмүгэ 20 сылынан көстүө

– Биһиги үлэбит түмүгэ оҕолорбут улаатан, дьон сиэринэн үлэлээх-хамнастаах ыал ийэлэрэ, аҕалара буолан, дьиэ кэргэннэрин көрөр-истэр, иитэр кыахтаннахтарына биирдэ көстүө диибин. Билигин саамай болҕомтону ирдиир, тапталы эрэйэр кэмнэрэ.
Биһиги кими да улуу учуонай дуу, космонавт дуу оҥорор сорукпут суох. Ханнык да үлэттэн толлубат дьоһун дьон буола улааталларыгар баҕарабыт. Ааспыт сылга Дамир диэн уолбут күүстээх сүүмэрдээһини ааһан Кытайга циркэ оскуолатыгар үөрэнэ киирбитэ. Этэҥҥэ буоллаҕына, биэс сылынан циркэ артыыһа буолуохтаах. Дайаанабыт «Тимир» диэн сахалыы киинэҕэ Сардаана оруолун оонньообута. Ньургуйаанабыт «Чохоон» оҕо ханаалын корреспондена. Оттон Саша диэн кыыспыт «Манчаары оонньууларыгар» гиирэни анньыыга иккис миэстэ буолбута. Тхэквондоҕа уолаттарбыт Олег уонна Вася өрөспүүбүлүкэ чемпионнара, Андрейбыт Уһук Илиҥҥэ чемпионнаабыта. Ону таһынан, тустууга, араас олимпиадаларга, конференцияларга кэккэ ситиһиилээхтэр. Биһигинэ суох биир да кэнсиэр, күрэхтэһии ыытыллыбат диэтэхпинэ, бука, сыыспатым буолуо. Бу барыта оскуоланы кытта сөптөөх үлэбит түмүгэ буоллаҕа. Онон Бэйдиҥэтээҕи орто оскуола кэлэктиибигэр биһиги дьиэ кэргэн аатыттан улахан махталбытын тиэрдэбит. Ону таһынан “Далбар Хотун” күрэх туһунан санаабын этиэхпин баҕарабын. Кырдьык, бары өттүнэн туһалаах, аҥаардас күрэх эрэ буолбакка, социальнай улахан суолталаах эбит. Бастатан туран, саха дьахтарын тулуурун, дьулуурун, олоххо тардыһыытын көрдөрөр. Иккиһинэн, саха дьахтар таҥаралаах дииллэрин туоһулуур, дьиэ кэргэни түмэр күүстээх. Үсүһүнэн, үтүө холобур буолууну көрдөрөр, ол эбэтэр астаан аҕалбыт бүлүүдэлэрбит аукциоҥҥа атыыланан АБДь-га сылдьар уолаттарга көмө буолбута олус хайҕаллаах. Түгэнинэн туһанан, тэрийээччилэр үтүө, кэрэ, үйэлээх күрэҕи ыыталларыгар махтанабын. “Далбар Хотун” күрэх инникитин өссө да ыытылла турарыгар баҕарабын.

Венера Охлопкова