«Киһи – санаа кулута» диэн саха мындыр, өйдөөх, түгэхтээх этиитэ билигин ордук дьэҥкэ суолталанна.
Өйдөөх омук, киһи олоххо бэйэтин суолун сатабыллаахтык тэлэр, түс бас быһаарыылаах тыллаах, дириҥ толкуйдаах, айымньылаах, ситиһиилээх суоллаах иистээх олорор, тас дьайыыга күөнүн, көҥүлүн кыаҕын, дьоһунун туран биэрбэт. Өйүнэн сыппах омук, киһи санаатын баттатар, мөкү дьайыыларга, баттабылга кииримтиэ, өс киирбэх, үтүктээйи, уһаты-туора толкуйдаабат, иннин-кэннин ырыҥалаан көрбөккө, санаабычча алҕаска сыыһа үктэтэн, кыаҕын ылбыт омугун, киһитин тылыттан тахсыбат, бэйэтин туһун билиммэт.
Билиҥҥи аһаҕас эйгэ кэмигэр араас өрүттээх тырыта тыытар, тыыны хаайар, кэлэр сир кэлии үүтэ, барар сир баҕана үүтэ буолар угаайылаах дьайыыларга киирэн биэрэр олус дөбөҥ. Ол ордук чопчутук төһө эмэ сэрэтии, өйдөтүү тарҕанарын үрдүнэн элбэх
киһи өйө баайыллан киирэн биэрэн, туох да үлүгэр үбү иэс ылан түөкүннэргэ суйдатарыгар көстөр. Социологтар чинчийиилэрэ көрдөрөрүнэн, интернеккэ олохсуйбут ыччаппыт элбээн иһэр, ол дьон санаата эмиэ ураты хааччахтаах. Санаа саппаҕырыыта киһи сааһыттан, идэтиттэн, олоҕун уйгутуттан тутулуга суох, бэл, быраабы көмүскүүр үлэҕэ идэтийбит дьон санаалара баайыллар. Ордук Саха сирин олохтоохторо араас виртуальнай угаайыларга киирэн биэриилэрэ элбэх диэн Россия регионнарын тэҥнээн көрөөччүлэр бэлиэтииллэр. Ол тоҕо оннугуй?
Харчыларын итинник ууран биэрбит хас да киһини кытта кэпсэттим. Уонна бу дьон санааларыгар ханнык тус күүстээх уратылаахтарын араардым.
Бастакыта, киһи ыгылыйа, атынынан күүскэ аралдьыйа, сылайбыт кэмигэр киэһэлик эрийэллэр эбит. Ол кэмҥэ киһи өйө санаата тас дьайыыларга утарсыыта сыппыыр, атын сыалга-сорукка туһаайыллыбыт буолан, туора кэпсэтиилэргэ аахайымтыата суох, кулгааҕын уһугунан истэр уонна угаайыга киирбитин бэйэтэ да билиминэ хаалар. Ити
өс киирбэх, судургу, көнө, кэтэх санаата суох киһи майгыта.
Иккиһинэн, саха дьоно аһыныгас, амарах, кыһалҕалаахтарга көмөлөһөр айылгылаахтар. Ону түөкүннэр табатык туһанан хаардыы хаамаллар, үгүөрү үбү кэбэҕэстик үктэтэн ылаллар.
Үсүһүнэн, бэлэмҥэ, тастан киирэр барыска убаммыт, босхоҕо үөрэммит киһи ымсыы-обот майгытын көбүтэн, онон үбүн-аһын үктэтэн ылыы. Араас лотерея, уксуу-киксии рекламата хараҕы баайар, бэйэ дьоҕуруттан тутулуга суох тута байар майгыны иитэр «аптаах остуоруйалар» да элбэхтэр. Оруна суох албын-түөкэй өй-санаа көйгө ыччаты иитэр, улахан санааны, бэйэҕэ эрэли, үлэлээн иитиллээччи сатабылларын сайыннарбат. «По щучьему велению, по моему хотению» диэн найылааһын, үрүҥ хара көлөһүнү тохпокко хоторон ылар ньыманы ордоруу дьиҥ олоххо хотторуулаах буолар: тыалынан киирбит – холоругунан тахсар.
Итинник холустук, өмүтүннэрэн, уолутан саба түһүүттэн быыһанар биир бигэ суол баар! Ол толкуй данан, ырыҥалаан, саараан, сыыһатын-халтытын өйгөр сааһылаан кө
рөр кыаххын туһаныы. Оннук критическэй толкуйу иитии, бэл, оскуоланы бүтэрээччилэр маннык хаачыстыбалаах буолуохтаахтар диэн моделларыгар суох. Оттон, холобур, аныгы Германия үөрэҕин сокуонугар критическэй толкуйдаах буолуу булгуччулаах ирдэбил быһыытынан ыйыллар. Россия оскуолатыгар «Логика» диэн предмет сотуллубута сүүсчэ сыл буолан эрэр. Логика диэн син төгүллээһин таблицатын курдук киһи толкуйдуур ньымаларын арыйан, ырытар, тэҥниир кыахтанан кэҥээбит санаатын дьоҕурунан тобулар, сайыннарар үөрүйэх сүрүн ирдэбиллэрин сатаан туһанарга үөрэтии буолар. Итинник билиини баһылаабатах киһи ычата кыараҕас, өйө-санаата дөбөҥнүк баайыллар, муҥурданар.
Сахалыы толкуй диэн эмиэ ураты өй ис кыаҕа уонна дьайар күүһэ баар. «Көтөр – өҥүнэн, киһи – өйүнэн» диэн бэргэн этии иһэ истээх. Саха үөрэҕинэн, өй үс сүрүн көрүҥэ баар: Төрүт өбүгэ өй, Ийэ өй уонна Күннээҕи өй. Төрүт өй – үөһээлэр бэрсэр
өйдөрө, филогенетическай, удьуордааһын диэххэ сөп. Ийэ өй – киһи бэйэтин өйүн кыаҕа, онтогенетическай, хаан уруу төрөппүттэринэн бэриллэр өй диэххэ сөп. Оҕо төрүөн инниттэн сайдар, үлэҕэ, олоххо сатабыллара удьуорунан бэриллэр. Ийэ өйгө тирэҕирэн олоҕу салайыныыны сахалыы өй-санаа диэн саха ааттыыр. Саха быһаарыммыт өйгө-санааҕа кэллэҕинэ «эппит тыл биир – санаабыт санаа төлөрүй бэт», «тыл барда – бас бар да» диэн халбаҥнаабат эрэ бил, итэҕэйсэр сыһыаны олохтуур. Күннээҕи өй олох сатабылларыгар көстөр, дьону кытта бодоруһуу, бэйэни көрүнүү, ииттинии, салайыныы ирдэбиллэрин толорор.
Маны таһынан, тыйыс айылҕа олохтоохторо «пленённое сознание» (captive mind) диэн өй ураты туругар түспэттэр, тобуллаҕастык толкуйдуур, өйдөрүн сытыылыыр дьоҕурдаах эрэ буоллахтарына, көрбүттэрин-истибиттэрин сэргээн, сонурҕаан, ыараҥнатан, ырытан, бары өттүттэн эргитэн илдьиритэн, тэҥнээн, алтыһыннаран, элбэх информацияны холбоон, ханыылаан, өйгө оҥорон көрөн, дьүөрэлээн, сыымайдаан, сааһылаан, анааран, сабаҕалаан, сэрэйэн, тобулан, түмүктээн баран бэйэлэрэ оҥорор түмүккэ кэлэллэр.
Омугу өйө-санаата тыыннааах оҥорор: кини ис уоҕа, кини сүрэ, кини олоххо дьоҕура уонна дьулуура. Саха өйү өрө тутар омук. Ытыктыыр киһитин «Өй хаата» диэн хайгыыр. Ол иһин өйгө сыһыаннаах элбэх өйдөбүллэр, өс хоһоонноро, өйү эрчийэр, сайыннарар үөрүйэхтэр, сатабыллар айыллыбыттар.
• Бар дьон тыла – ох, санаата – батас.
• Биэстэ сэмэлиэх кэриэтин биирдэ сүбэлээбит ордук. Болҕомтолоох киһи булугас буолар.
• Көрсүө киһи өйө байҕал дириҥин, халлаан курдук. үрдүгүн
• Күн курдук көнө санаалаах, ый курдук ыраас өйдөөх.
• Күн сири сырдатар – үөрэх киһини.
• Билбэтэххиттэн кыбыстыма, үөрэммэтэххиттэн кыбыһын.
• Күн аайы эбиллибэт билии көҕүрүүр.
• Кыахтаах буола айыллыбыт буоллаххына, дьоҥҥор сэргэҕэр дурда-хахха буол диэн аналлааххын.
• Кэйиик оҕус муоһунан өттөйөр, өйө суох киһи сутуругунан өттөйөр.
• Кыыһырдыҥ – өйгүн сүтэрдиҥ.
• Муҥнаах булугас, эрэйдээх этигэс.
• Оҕо сааскар үөрэммэтэххинэ – олоххун сүтэриэҥ, сарсыарда эрдэ турбатаххына – күҥҥүн сүтэриэҥ.
• Өйдөөх үтүөнү сатыыр, акаары – алдьархайы.
• Сүбэ – бухатыыр.
• Үтүө сүбэ өтүүтээҕэр көмөлөөх.
• Туппутун ыһыктыбат, көрбүтүн умнубат киһи.
• Тылын тыалга ыспат киһи.
• Тыл татыаһырдаҕына – санаа кыарыыр, өй кылгыыр.
• Тимири дьэбин сиир, киһини санаа кэрбиир.
• Тэбиэн саҕа хара санаатааҕар түөн саҕа үрүҥ санаа ордук.
• Эр киһи уһун санаалаах, киэҥ көҕүстээх.
• Этэр тыл эҕэлээх, саҥарар тыл саталаах.
Саха норуотун поэта Семен Данилов этэн турар: «Киһи олоҕун түмүгэ – өлбөт өй өрөгөйө». Саха бэйэтин дьон тэҥинэн олорорго баҕалаах, Күн өркөн уустарабыт диэн өркөн өйүн, уһун санаатын, киэҥ көхсүн күүһүнэн Сырдыкка, Үтүөҕэ, Кэрэҕэ, Үйэлээххэ тардыһар дьүккүөрдээх.
1Степанова В.Е. Саха үөрэҕэ оскуолаҕа. Дьокуускай: Бичик, 2012. С.11
Ульяна Винокурова
