Ыһыах – саха омук төрүт итэҕэлин сиэрэ-туома. Бу күн айыыларбытын кытта аһаҕас халлаан анныгар алтыһар түһүлгэбит тэриллэр. Саха дьоно бэйэбитин “арҕаһыттан тэһииннээх айыы аймаҕа, көхсүттэн тэһииннээх күн улууһа” диэн ааттанабыт. Күн муҥутаан уһаабыт, сырдык элбээбит кэмигэр ыһыах ыһыллар, бу күн илин халлаантан айыы аартыга аһыллан күн дьоҥҥо быдан чугас буолар, ол күнү баттаһа саха дьоно Үрүҥ Аар Тойоҥҥо үҥэллэр, кымыһы ыһан айах туталлар, хас биирдии айыыларын ааттаан туран махтаналлар, алгыс ылаллар, өҥ дьылы, уйгуну-быйаҥы көрдөһөллөр, күүстэрин бөҕөргөтүнэллэр. Бу кэм Улуу Тунах диэн ааттанар. Л. А. Афанасьев-Тэрис быһаарбытынан, ыам ыйын 22 күнүттэн от ыйын 12 күнүгэр диэри кэм. Кини этэринэн, бу кэмҥэ таптал муҥутуур, ол иһин атыннык таптал кэмэ диэн ааттыахха сөп эбит. Саха ордук күүтүүлээх кэмэ кэлэн, самаан сайын саллаллан, Аар Айылҕа уһуктан, сир-дойду чээл күөҕүнэн бүрүнэн, чэчигинэн киэркэйэн, чыычаах дьырылас ырыатынан туолан, киһи эрэ чахчы айыах-тутуох, ыллыах-туойуох санаата уһуктан ураты турукка киирэр. Э.К. Пекарскай тылдьытыгар: «тунах – пир, кропление земли кумысом, обилие молочных продуктов», – диэн суруллар. Аҕа халлаан ардаан, самыырдаан ийэ сири угуттуур, ийэ сир таалан, налыйан илгэни иҥэринэн күөҕү үөскэтэр-төрөтөр, ол үүнүүттэн үрүҥ, хара түүлээхпит, сүөһүбүт торолуйар, ол түмүгэр биһиэхэ, айылҕа оҕолоругар, уйгу-быйаҥ олох тосхойор.
Ыһыах сүрүн аһа – кымыс. Былыр да, билигин да ыһыахха бэлэмнэнии бэрт эрдэттэн саҕаланар. А. Я. Уваровскай “Ахтыыларыгар” суруйарынан, саха уонча хонукка биэни күҥҥэ тоҕуста ыан кымыһын мунньунар эбит, оттон икки-үс күн инниттэн ыһыах оҥоруох күнүн сураҕын ыытар эбит. Өксөкүлээх Өлөксөй саха итэҕэлин туһунан үлэтигэр ыһыах диэн тыл ыс (окроплять) диэнтэн тахсар диэн этиллэр. Ыһыахха алгысчыт айыыларга махтанан уонна уйгу-быйаҥ олоҕу, үүнүүнү түстүүллэригэр көрдөһөн туойар. Айыылары, иччилэри айах тутарыгар алгысчыт “аһаҕас айахтаах амсайа илигинэ, уһуктаах тумустаах омурда илигинэ” диэн маанылаан кымыс үрдүн охторор, үөһээ, халлаан диэки туһаайан, тула сиргэ хамыйаҕынан ыһыахтыыр. Алгыһын “Уруй! Уруй! Уруй!” диэн түмүктүүр, тула турааччылар ону хатылыыллар. Ыһыах түһүлгэтин сүрүн бэлиэтэ Аар Баҕах. А.Е. Кулаковскай суруйарынан айыыларга хааннаах сиэртибэ аҕалбаттар, ол оннугар сылгы үөрүн тыыннаахтыы илин диэки туһаайан үрүҥ таҥастаах дьон үрүҥ ураҕаһынан үүрэллэр эбит. Былыр ыһыаҕы баай дьон ыһалларын быһыытынан, төһө баайдаахтарыттан көрөн, улахан баай сылга үстэ 9-туу биитэр 12-лии сылгыны, сороҕор кулуннаах биэлэри кыйдыыллар эбит. Аар Баҕахха ыыр биэлэрин баайаллара. В.Ф. Трощанскай суруйар: “Үрүҥ Ар — высшее божество, которому посвящается первый удой кобыл и которое (…) является покровителем конного скота; Аар айыы Тойон, высшее божество, орошает землю и потому является виновником обилия корма». Аар Баҕах тула оһуохайдаан күҥҥэ сүгүрүйэллэрэ: күн хаамыытынан үстэ эргийэллэр (Аар Баҕах Аар Кудук маска холоноро). Ол кэннэ түһүлгэ илин өттүнэн, күн тахсар сиринэн, тахсан баран аны Аар Баҕаҕы ый хаамыытынан үс төгүл төттөрү эргийэллэрэ диэн А.И. Гоголев суруйар.
Ыһыаҕы аан бастаан Эллэй эһэбит тэрийбитэ диэн номохтортон билэбит. Н.Д. Неустроев “Омоҕой, Эллэй икки” айымньытыгар кэпсэнэринэн, Эллэй, олоҕун саҥа оҥостор киһи быһыытынан, быдан эрдэттэн тэринэр: хатыҥ туоһунан иһити, биирдии буут истээх үс улахан туос ыаҕаһы, ойоҕор тиктэрэр. Үүт омуһаҕа хастар, хатыҥынан хаһыы мааччах оҥорор. (Маарчах — киэргэллээх-симэхтээх арыыны уонна үүт аһы харайар мас иһит). Эккэ диэн ынахтарын ыһыах буолуо ый инниттэн уоталлар, биэ ыамыттан көйүргэ көөнньөрөллөр. Көйүргэ диэни суруйааччы кымыһы былыр итинник ааттыыллара диэн быһааран биэрбит. Чэчир анньыллар, түһүлгэ тардыллар. А. Я. Уваровскай 19-с үйэҕэ бэлиэтээбитинэн, ыһыахха алгысчыты ыҥыраллар эбит. Билигин ыһыахха эмиэ алгысчыт сиэри-туому толорор, оттон былыргыта дьиҥнээх ойууну (Үрүҥ ойууну/Айыы ойуунун) ыҥыран алгыс түһэртэрэллэр эбит. Нуучча учуонайа, айанньыт Я.И. Линденау 1741-1745 с.с. хомуйбут матырыйаалларыгар ыһыах туһунан суруйбута. Онно этиллэринэн, ыһыаҕы саха дьоно ыам ыйыгар, сайылыкка көһөллөрүгэр, уонна балаҕан ыйыгар, кыстыкка көһөллөрүгэр, ыһаллар эбит. (Балаҕан ыйын төрдүнньү диэн ааттаабыт). Кымыстарын эрдэттэн мунньан, дьиэлэрин иһин тиит лабааларынан киэргэтэн баран ойууну ыҥырбыттар. Ойууну икки уол ыһыах ымыйатыгар кымыстаах көрсүбүт, өссө икки уол кымыс кутааччы буолбуттар. Ойуун ыһыах хамыйаҕын ылан биир ымыйаттан ылан халлаан диэки хайыһан туран Аар Тойону, Айыы Тойону ойоҕун Күбэй Хотуну кытта уонна Сүгэ Тойону биир-биир ааттыы-ааттыы, үстүүтэ кымыстаах хамыйаҕын өрүтэ ыһыахтаабыт. Ол кэннэ мустубут дьоҥҥо кымыһын ыймахтаппыт. Салгыы атын ымыйаттан ылан Дьөһөгөй Тойон, Барыылаах эһэбит, Баай Байанай ааттарын этэн туран үстүүтэ хамыйаҕыттан ыһыахтаабыт. Ол кэннэ арҕаа диэки хайыһан туран сир-дойду иччилэрин, эбэлэр ааттарын ааттаан туран биирдэ ыспыт уонна дьиэлээх тойоҥҥо хайыһан сир-дойду иччилэрэ үрүҥ-хара түүлээххин үксэттиннэр диэн этээт, эмиэ арҕаа диэки туһаайан Адьарай Бөҕөттөн көрдөспүт. Онтон ынах-сүөһү таҥаратыгар үҥэн-сүктэн баран, бар дьоҥҥо биирдии ыймах кымыһын иһэрдибит уонна тойоҥҥо ууммут. Тойон ымыйатын толорторбут, мустубут дьонун ыҥырбыт, бэргэһэлэрин устан сөһүргэстээбиттэр, маныаха тойонноро хас биирдиилэригэр кымыс иһэрдэ-иһэрдэ: “Айыы Тойонуҥ араҥаччылаатын, киһи-хара буол”, — диэн алҕаабыт. Ол кэннэ оонньуу буолбут. Тарҕаһар кэм кэлбитигэр, акка олорбут дьоҥҥо кымыс биэрбиттэр: “Аһаан арахсыҥ, хоргутумаҥ, баарын тухары”, — диэбиттэр. Барааччылар: “Аһаатыбыт, сиэтибит, тугу хоргутуохпутуй”, — диэт эр-биир айаҥҥа туруммуттар.
(Салгыыта кэлэр таһаарыыга: Күһүҥҥү ыһыах; ыһыах көрүҥнэрэ; сэбиэскэй кэм; Кыайыы ыһыахтара).
Ольга Степанова
