Анатолий Николаевич Павлов-Дабылы билбэт сахалыы саҥалаах суох буолуохтаах. Дьиҥ-чахчы сир түннүгэ киһибит бэҕэһээ бу орто дойдуттан барбытын истэн, бары харааһынныбыт. Биһиги кинини хаама сылдьар энциклопедия диибит. Оннук киэҥ, дириҥ билиилээх, хайа баҕарар ыйытыыга сөптөөх хоруйдаах. Ытык киһибит сирдээҕи аналын тобус толорутук толорон бардаҕа…
Эһиги болҕомтоҕутугар «Далбар Хотуҥҥа» 2001 сыллаахха Дабылы кытта ирэ-хоро сэһэргэһиибитин, кини этэр этиилэрэ аныгы олоххо хаһааҥҥытааҕар да сытыыларын иһин, таһаарабыт.
— Анатолий Николаевич, кэлин духуобунаска улахан болҕомто ууруллар буолла. Ити төрүөттээх. Эн духуобунас диэн тылы хайдах өйдүүгүн?
— Духуобунас – өй-санаа тыына. Тыын – олох олоруу көҕө. Олох көҕө киһи бэйэтин иһигэр баар. Олох олоруу тыыннаах буолуу бигэ өттө. Үрүҥ Айыы киһи төбөтүн оройунан үрүҥ тыыны үрэн киллэрбитэ диэн буолар. Үрүҥ тыын уонна хара тыын диэн баар. Үүнүү, сайдыы, кэрэҕэ тардыһыы – үрүҥ тыын, хара тыын – кыра, быстах санаа. Хас биирдии киһи итэҕэллээх буолара чахчы. Итэҕэлэ суох киһи айылгытын утары барар. Бэйэҕэ баары билиммэккэ, туораны батыһыы быстах санааттан тахсар. Итэҕэл айылҕаттан бэриллэ сылдьар. Айылҕа киһиэхэ тыыннаах буолар үрүҥ тыыны биэрбитэ. Билигин көстөр үгүс кыһалҕа – айылҕаттан тэйэн хаалыыбыт содула. Киһи айылҕаттан үрдүктүк туттар, олох үөрэҕин кинигэттэн ааҕан билэр курдук сананар буолла. Инньэ гынан, өбүгэттэн тэйии улам тэнийэн иһэр. Итэҕэли дириҥник өйдөөбөт, өйдүү да сатаабат буоллубут. Аныгы кэмҥэ ааҕан ылбыт абстрактнай билии баһыйда, ол билиини күннээҕи олоххо кыайан туһаммаппыт. Өй-санаа тыынын өйдөөһүн үксүгэр кыаллыбат. Киһи науканы, үөрэҕи ылла да олоҕор бэлэмнээх курдук сананар. Оттон былыргы дьонуҥ олохтон үөрэнэр этилэр. Аныгы киһи айылҕаттан төһөнөн тэйэр да соччонон олоҕо искусственнай буолан иһэр. Интернет киирдэ, дьэ сайдыахпыт дииллэрэ тутах. Киһи тус олоҕун туһунан толкуйдаабакка, ким эрэ эппитин батыһан сайдыбат. Өй-санаа тыына, ийэ өй баһыйыахтаах, олохпутун салайыахтаах. Киһи бэйэтин олоҕуттан тирэнэн оҕотун иитиэхтээх. Удьуорунан бэриллиэхтээх дьоҕурун күүскэ сайыннарыахтаах. Аныгы киһи тус удьуорун да билбэт эбээт. Норуот бэйэтин санаатынан олоро, өбүгэ саҕаттан илдьэ кэлбит билиитин чочуйа үөрэммэтэҕинэ ыһыллаҕас өйдөөх-санаалаах, эппиккэ дылы, маргинал буоларыгар тиийэр.
— Саха норуота маннык турукка тиийиитин төрүөтэ туохханый?
— Төрдө саха интеллигенцията быстыытыгар сытар. Саха чөмчөкөлөөхтөрүн большевиктар, репрессия, аҕа дойду сэриитэ имири соппуттара. Саха интеллигеннэрэ саха тылын үрдүктүк туталлара, харыстыыллара. Биһиги оскуолаҕа үөрэнэр кэммитигэр 4 кылааска диэри сахалыы үөрэнэр этибит. Оттон билигин хайдаҕый? Оҕо маҥнайгы кылаастан төрөөбүт тылын буолбакка, атын омук тылынан үөрэнэр. Кэлин сахалыы үөрэххэ биир эмит методическай пособие таҕыста дуо? Суох. Күн бүгүн 50-ус сылларга тахсыбыт сахалыы учебниктарынан, пособиеларынан үөрэнэбит.
— Итэҕэл туһунан кэлин элбэхтик кэпсэтэбит. Ол гынан баран, чопчу олохпутугар киллэрбиппит эмиэ көстүбэт. Хайдах эрэ наһаа уустургурдуу, араас санаа, мөккүөр да баара мэһэйдиир курдук. Оттон эн итэҕэли хайдах өйдүүгүн?
— Норуот бэйэтин өйүгэр-санаатыгар бэриниилээх буолуута, өбүгэ саҕаттан муспут билиитэ барыта холбоспута итэҕэл буолар. Мусульманство, христианство, буддизм курдук религиялар норуоттарын өрө туталлар, үйэлэргэ олохтон үөрэммит билиилэрин утумнаан иһэллэр. Онон күүстээхтэр. Саха итэҕэлэ күннээҕи олоххо суох буолбатах. Былыр ойууттар, сэбиэскэй кэмҥэ саха интеллигенцията харыстыы сатаатахтара дии. Итэҕэлбитин сиэр быһыытынан туттан кэллэхпит. Тугу да билиммэт буолуу кэмигэр итэҕэл тахсар кыаҕа да суох этэ. Кэлиҥҥи уонча сыл иһигэр улахан хамсааһын таҕыста. Норуот бэйэтин өйүн-санаатын иис курдук уһуннук оҥорор, чочуйар. Итэҕэл олохпутугар киирэ охсоро табыллыбат. Бу – уһун процесс. Норуот үйэ тухары арҕааҥы култуураҕа үөрэнэн, тус итэҕэлэ суураллар, баай билиитэ сүтэр. Ол иһин төрүт итэҕэл олоххо сыыйа киирэн иһиэхтээх. Көлүөнэҕэ итэҕэл өйдөбүлүн илдьэ сылдьар 3-4 тыһыынча киһи баар буоллаҕына, норуот ис билиитэ тарҕаныа, бүтүн философскай көрүүлэр, саха тылын туһунан трактаттар, олоҥхолор суруллуохтара. Ол холбоспута итэҕэл буолар. Ханнык баҕарар норуот оскуолалаах буолар. Норуот муспут билиитэ олоҥхоҕо баар, ойууттар илдьэ сылдьаллар. Туох да диэбит иһин, ити норуокка син-биир баар. Норуот бэйэтин иһигэр үлэ бара турар, тохтообот. Олохпутугар киллэрэр суолу буллахпытына ыччат да ханна барыай, ылыныа, иҥэриниэ.
— Ыччат сиэр-майгы өттүнэн айгыраата, арыгылааһын туох даҕаны элбээтэ диэн дьиксинэбит. Иилиир-саҕалыыр итэҕэлэ суох буоламмыт манныкка тиийдибит диир санаа эмиэ баар…
— Айылҕаҕа сыыс от баарын курдук ханнык баҕарар норуокка мөкү майгылаах дьон баар буолар. Арыгылааһын, мөкү кэмэлдьи ахсаан өттүнэн элбиирэ – ол проблема. Дьон мунуута таҕыста. Коммунизмы батыһан испит 7 көлүөнэ мунна-тэннэ, сүрүннүүр күүһэ суох буолан хаалбыт курдук. Ис дьиҥэр ити мунуу норуот тус сиэрин умнубутуттан таҕыста. Холобура, сахаҕа аһааһын сиэрэ диэн баар. Киһи аһыан иннинэ аттыгар суох дьонун саныыр. Эн аһыыргын көрөн кинилэр үөрэллэр диэн оҥорон көрөҕүн. Ити судургу көрүҥ. Эбэтэр өлбүт дьоҥҥун саныыгын. Өйгөр кинилэргэ аскыттан бэрсэр курдук гынаҕын. Биитэр уустук көрүҥүнэн үрдүк айыылары уобарастаан көрүүҥ буолар. Аһыырыҥ барыта ситимнээх. Бу эмиэ итэҕэл. Аһаан куртаххын эрэ толорор буолбатаххын.
Тугу эмит саҥарыаҥ иннинэ эмиэ чугас дьоҥҥун саныыгын, кинилэри харыстыыгын. Ханнык баҕарар киһи хас да көлүөнэ дьону сүгэ сылдьар – ийэҥ, аҕаҥ, эбэҥ, эһэҥ, оҕолоруҥ. Ол аата эн дьонуҥ-сэргэҥ тыынын илдьэ сылдьаҕын. Тугу эрэ гыныаҥ ининэ дьоҥҥун саныахтааххын, кинилэр иннилэригэр эппиэтинэскин умнуо суохтааххын. Бу – итэҕэл.
Оҕону харах далыгар илдьэ сылдьыы диэн баар. Чугас киһитэ турарын оҕо көхсүнэн сэрэйэр. Оҕо кэнниттэн сылдьан төрөппүт сүрүннүүр. Оннук улааппыт оҕо төрөппүтүн иннигэр эппиэтинэстээх буолар, дьонун мэлдьи саныыр. Аныгы дьон оҕолорун дьыссаат, оскуола иитэр буолла. Маныаха оҕо харах далыттан тахсан хаалан, дьонуттан туттарыытын сүтэрэр. Оҕону иитиигэ саҥ тардыыта диэн өйдөбүл баар. Ол аата санааны түмүктээн баайыы диэн. Оҕо хас сааһын аайы олук өйдөбүллэрдээх буолар. Оҕо кыра сааһыгар кэппит таҥаһын төрөппүт уурунан, саҥарбыт саҥатын сурунан иһэр буоллаҕына, киһи хаһан баҕарар оҕо сааһыгар төннөр кыахтанар. Төрөппүт оҕотун туһунан күннүк суруннаҕына бүтүн кинигэ баар буолар. Бу туохха да тэҥнэммэт төрөппүт уонна оҕо быстыспат ситимэ. Бу эмиэ итэҕэл биир көрүҥэ.
— Оттон эн оҕолоргун бу кэпсиириҥ курдук иитэҕин дуу?
— Кыргыттарым билигин оҕо саастарын ханнык эмит кэрчик кэмигэр төннөр кыахтаахтар. Иккиэннэригэр анаан тус туһунан дневник суруйан иһэр үгэстээхпин. Баҕардахтарына ылан ааҕаллар. Аныгы киһиҥ оҕотун төрөтөрө, иитэрэ барыта кинигэнэн сирдэтии буолла. Бэйэтэ билэн, айылгыта тугу этэринэн ииппэт. Оҕотун куукула курдук тутан-хабан иитэр. Олохтон үөрэнии суох буолла. Олох диэн охсуһуу диэн өйдөбүлү кытта сөпсөспөппүн. Оннук буолбатах. Олох диэн айылҕаҕа тирэҕирэн, билиини дириҥэтэн иһии буолар. Киһи айылҕаттан тэйбитэ олох бары эйгэтигэр көстөр. Олорорбут устатын тухары айылҕаны кыайа сатыыбыт. Дьиҥэр, олох олоруу чуумпу буолуохтаах, туох да дирбиэнэ-дарбаана суох, кэминэн, айылҕаны кытта алтыһан устан иһиэхтээх. Оттон билигин бэл диэтэр таптал туһугар охсуһабыт диэн буолар. Тапталыҥ чуумпу иэйии, тылынан кыайан этиллибэт турук буоллаҕа. Арай тыына кылгаабыт киһи охсуһуук буолар. Хомойуох иһин, кылгас санаанан салайтарыы баар. Холобура, уулуссаларбыт да аатын ылан көрүөҕүҥ. Барыта өлбүт дьон аата дии. Биһиэхэ өлүү культа улахан. Киһи өллөҕүнэ үчүгэйэ тахсар. Сырдыкка угуттуур күүс баар буолуохтаах этэ, дьиҥэр.
— Итэҕэли киһи бэйэтэ талар, тус туһунан суолунан тиийэр. Саха итэҕэлин киэҥник тарҕатыы, ыйан-кэрдэн биэрии суохха дылы. Хааммытыгар, куппутугар-сүрбүтүгэр иҥэн сылдьарынан салайтарабыт. Ол быыһыгар атын религияҕа барыы эмиэ баар.
— Киһи итэҕэлгэ бэйэтэ тиийэр. Киһи төһөнөн хараҕа сырдыыр, көхсө кэҥиир да айылҕаҕа чугаһаан иһэр. Айылҕаны кытта биир тэтимҥэ киирдэҕинэ итэҕэли өйдүүр. Итэҕэл диэн ким эрэ бэргэһэ курдук кэтэрдибитэ буолбатах. Ис кыаххар, туруккар, өйгөр-санааҕар дьүөрэлээҕи батыһыахтааххын. Бэйэ өйө-санаата наада. Өй-санаа киэбэ диэн баар. Көннөрү үтүктэн, туораны батыһа сылдьар киһи инники диэки барбат, өрүү муна сылдьар. Норуотуҥ өйүн-санаатын киэбэ, сиэрэ-туома, майгыта-сигилитэ айылҕаттан эрэ үөскүүр.
Олохпут усулуобуйатыгар сөп түбэһэр курдук тэринэн олоруохтаахпыт. Былыргы сахаларыҥ балаҕаннара 11-15 кыраадыска нэһиилэ тиийэр этэ. Билигин дьиэбитигэр температура 30 кыраадыстан түһээри гыннаҕына иэдэйэ сыһабыт. Инньэ гынан, туспа популяция үөскээтэ. Аныгы киһини тымныыга таһырдьа таһаарбаккын. Оттон былыр саха киһитэ хаарга хонон турара дии. Биһиги өбүгэлэрбит кырдьыга да тимир эттээх-сииннээх дьон этилэр. Ол дьон сыдьаана төрөөбүт дойдубут тымныытын тулуйбат буоллубут. Нефть, газ төһөҕө диэри тиийэр. Маннык төһө өр барабыт. Тимир дьон оҕолоро дэтэр гына дьаһаныахпытын сөп этэ. Холобур, Англия, Япония дойдуларын дьиэлэрэ олус тымныылар. Кинилэр климаттара оннук. Оҕо дойдутун климатын тулуйар буолуохтаах диэн анаан иитэллэр. Ититэр ситимнэрин да харыстыыллар буоллаҕа. Оттон биһиги олорор усулуобуйабытын искусственнайдык тутан олробут. Оннооҕор сахабыт сүөһүтүн кытта эспиппит. Соҕурууттан боруода сүөһүнү самолетунан көтүтэн аҕалан олоробут. Билигин саха киһитэ боруода сүөһүгэ хамначчыт буолла. Соҕурууттан кэлбит сүөһү тымныыны тулуйбат, киниэхэ итии хотон наада, кыһынын бэйэтэ сатаан аһаабат. Оттон саха ынаҕа тымныы да хотоҥҥо турар, аһын да булунар уратылаах буоллаҕа. Кэлбит үйэҕэ баар кыһалҕаны өйдөөбөтөххө, салгыы дириҥиир кутталлаах. Саха айылҕаҕа чугаһаатаҕына тыыннаах хаалыа, биитэр кэхтиэ.
— Анатолий Николаевич, мин өрүү дириҥ билиигиттэн сөҕөбүн. Бу курдук байҕал билииҥ хантан кэлэрий?
— Күннэтэ буола турары бэйэм харахпынан көрөбүн. Төрөппүттэрим эмиэ оннуктар этэ. Кинилэр илиилэрин хара үлэттэн араарбатах тыа дьоно. 1925 с. төрөөбүт, түөрт кылаас үөрэхтээх сэрии сылын оҕолоро. Алта оҕолорун атаҕар туруорбуттара. Мин ыал улахан оҕотобун. Киһи өйө-санаата дьиэтиттэн иитиллэн тахсар. Биһиги оскуолаҕа үөрэнэн кэллибит да дьиэ ис-тас үлэтигэр түһэрбит. Бары ханнык эмит үлэҕэ эппиэтинэстээх буоларбыт. Муус-мас үлэтэ, далга от тардыы, тиэргэн ыраастааһына оҕо үлэтэ буоллаҕа. Сайынын от үлэтэ. Төрөппүттэрбит алаас оҕолоро, айылҕа тыынын илдьэ сылдьар дьон этилэр. Айылҕа үөрэҕэр кинилэртэн элбэххэ үөрэммитим. Биллэн туран, анаан үөрэтии-такайыы диэн суоҕа. Дьоммут тус холобурдарынан, күннээҕи олохторун сиэринэн ииппиттэрэ.
Күннээҕи буола турар быһыыга-майгыга сыһыаннаах курдук сананабын. Дьонтон туора турбакка, араас түбүктээх олоробун. Ол гынан баран, киһи барыта тус миэстэлээх, ыырдаах буолар. Онтон сэдиптээн, бэйэ миэстэтин билинэн, дьаһанан олоруохха наада диэн өйдөбүллээхпин. Ол курдук, билиҥҥи үлэбинэн, дьарыкпынан син ханнык эмит суолталаах буоллахпына, бэрт.
— Бииргэ төрөөбүттэргиттэн эн курдук олоҕу киэҥник анааран, бөлүһүөктүүр киһи баар дуу?
— Кинилэр тыаҕа олорор дьон, ити этэр айылҕа үөрэҕиттэн туора турбаттар, сахалыы тыыны, сиэри-туому тута сылдьар уратылаахтар буоллаҕа. Күннээҕи олохторугар айылҕаны кытта алтыһа сылдьар дьон өйө-санаата атын, ураты уйан, чараас буоллаҕа. Онон тыа дьоно итэҕэллэрэ бэйэлэригэр баар.
— Анатолий Николаевич, Эн наар туттар, омос иһиттэххэ судургу диэбит тылбыт суолтатын эридьиэстээн бардаххына, киһи эрэ “кырдьык даҕаны!” диэччи. Оттон дьол диэни хайдах өйдүүгүн? Бу орто дойдуга олороммун дьоллоннум дии саныыгын дуо?
— Дьол диэн киһи тус айылгытыгар таба тайаныыта буолуон сөп. Айылҕаны утары барбакка, бэйэни булунуу – дьол. Дьол диэн мэлдьи ыйана сылдьар мэтээл буолбатах. Киһи оҕолонон дьоллонор. Үтүө дьону кытта алтыһыы – эмиэ дьол. Халлааҥҥа саамай чаҕылхай сулуһу таба көрөн, онтон сүргэн көтөҕүлүннэҕинэ дьоллоох курдук сананыаҥ. Бүгүн эн биһикки тапсан, аһыллан кэпсэтиибит эмиэ туһунан дьол. Олох кэрэтин таба көрө үөрэниэххэ наада. Оттон мин толору дьоллоохпун диир кыахтаахпын.
Айталина Никифорова, “Далбар Хотун”, 2001 с.
