Биэстэн биирдэрэ

Сахабыт сиригэр Платон Алексеевич Ойуунускайтан, Максим Кирович Аммосовтан саҕалаан Михаил Ефимович Николаевка диэри Саха АССР Үрдүкү Сэбиэтин Президиумун Бэрэссэдээтэллэринэн үлэлээбит саха саарыннарын ортотугар биэс уһулуччулаах салайааччы дьахтар дириҥ хорутуулаахтык үлэлээнхамсаан ааспыттара. Салайааччы дьахталларбыт оҕо, эдэр саастарыттан бэйэҕэ күүстээх ирдэбили
туруорунан, олохторугар көрсүбүт ыарахаттарыттан, үлэ кытаанаҕыттан чаҕыйбакка, тус дьоҕурдарынан, дьулуурдарынан көннөрү үлэһиттэн үрдүк эппиэтинэстээх үлэлээх салайааччыга тиийэ үүнэн-сайдан тахсыбыттара: Софья Петровна Сидорова – дьиэ үлэһитэ, Мария Дмитриевна Нартахова – учуутал, Александра Яковлевна Овчинникова – суол тутуутун маастара, Евдокия Николаевна Горохова библиотекарь, Люлия Николаевна Григорьева – техсекретарь… Кинилэр 40-тан тахса сыл устата бэйэ-бэйэлэрин утуу-субуу солбуйсан кэриэтэ биир кэмҥэ үлэлээбиттэрэ өрөспүүбүлүкэбит устуоруйатын биир уһулуччулаах ураты түгэнинэн буолар. Биһиги билэбит, ити 1938–
1989 сылларга үйэ аҥаардаах кэрчик кэм устатыгар Сахабыт сирэ хайдахтаах уустук уонна ыарахан тургутуулары ааспытын, сайдыыга балысхан аартыктары тэлбитин…

Бу биэс чаҕылхай сулус дьахталлартан биирдэстэрэ – 1985–1989 сылларга Cаха АCCP Үрдүкү Cэбиэтин Президиумун бэрэссэдээтэлэ, СӨ норуотун хаһаайыстыбатын үтүөлээх үлэһитэ, СӨ Бочуоттаах олохтооҕо, «Аҕа дойду иннигэр үтүөлэрин иһин» уордьан кавалера, Судаарыстыбаннай тутууга М.К. Аммосов аатынан судаарыстыбаннай бириэмийэ лауреата, Софья Сидорова аатынан бэлиэнэн наҕараадаламмыт СӨ кырдьаҕастарын Ытык Cүбэтин бэрэссэдээтэлэ Люлия Николаевна Григорьева.

Бүгүн кинини кытта тус олоҕун уонна үлэтин, быйыл тэриллибитэ 25 сылын туолар өрөспүүбүлүкэ кырдьаҕастарын Ытык Сүбэтин тула кэпсэтэбит.

АБААҺЫНЫ МУННАРААРЫ

Люлия Николаевна оҕо сааһа сэрии уонна ол кэннинээҕи чөлгө түһэрии күүрээннээх сылларыгар түбэспитэ. Холкуос булчута Николай Саввич Оконешников уонна кини дьиэ кэргэнэ оччолорго Мэҥэ Хаҥалас оройуонун Хаптаҕай нэһилиэгэр олороллоро. 1941 сыл кулун тутар 21 күнүгэр бу ыалга үһүс кыыһы Леля диэн бэрт сонун ааттаах нуучча акушерката төрөппүтэ. Сэбиэт сэкирэтээригэр Леля диэн ааттыахпыт диэн
тиийбиттэрин, оҕо миэтирикэтигэр Люлия диэн суруйан эрилиппитэ.
– Аҕам оччотооҕу ыарахан усулуобуйаҕа икки бастакы кэргэнэ оҕолоноору, оттон мин ийэм Марфа сэлликтэн эрдэ үйэлэммиттэрэ. Онон аҕам биһигини, биэстээх кыыһы уонна үстээх кыра бырааппын Коляны, ийэм быраатын аахха илдьибитэ. Булчут буолан, Кэбээйинэн, Томпонон, оннооҕор Охотскай муораҕа тиийэ күһүҥҥүттэн саас буолуор диэри булт соноругар сылдьаллара. Ийэм туһунан, кырам бэрт буолан, арай, олус кэрэ, эйэҕэс, амарах диэн эрэ өйдөбүл хаалбыт. Оскуолаҕа үчүгэйдик үөрэммитим. Бырааттарбын көрөрүм. Арыый улаатан эрэр Колялыын мас эрбээн, хайытан, таһарбыт. Ардыгар бурдугу суорунаҕа тардан бүтэрэ охсоору тиэтэйэн, бурдугум тохтон, мөҕүллэрим.

Ити курдук аҕабыт биһиэхэ, алта оҕоҕо, эдьиийдэрбэр Клеопатраҕа, Валентинаҕа, бырааттарбар Николайга, Юрийга, Петрга олоххо туһалаах үгүс сатабылы кырабытыттан үөрэппитэ. Бэл, туоһапкаттан ыттарара, күрэхтэһии тэрийэрэ. Кэргэттэригэр уонна оҕо өлүүлээх буолан, аҕабыт абааһыны муннараары, кыргыттарыгар Клеопатра, Валентина, Люлия диэн оччолорго суох сонун ааттары биэртэлээбитэ, – диэн кэпсээнин саҕалыыр Люлия Николаевна.

ОЛОҤХО ДОҔУҺУОЛЛААХ ОҔО СААСКА

– Аҕам Николай Саввич, төһө да үөрэҕэ суох буоллар, саха литературатын бастакы классик суруйааччыларын кытары ыкса билсибит, норуот уус-уран айымньыларын ис-иһиттэн кэрэхсиир, таптыыр уонна бэйэтин кэмигэр элбэҕи анааран көрөр сайдыылаах киһи этэ. Драматург, прозаик Николай Неустроевы кытта түспүт хаартыската баар – хаһан, ханна түспүттэрин ыйыппакка хаалбытым хомолтолоох…

30-с сылларга Саха театрыгар «Ньургун Боотур» олоҥхо биир дьоруойун оруолун толоруутун араадьыйаҕа иһитиннэрэр этилэр. Олоҥхону кини дьахтар да, эр киһи да
саҥатынан тэҥинэн толорор дьоҕурдааҕа. Биирдэ эмиэ аҕабыт үгэһинэн хортуоппуйун уонна оҕолорун тиэнэн, бары куораттаатыбыт. «Күөх ырыынакка» сарсыарда аҕыска тиийэрдии суоттанан, түүн биир чааска хоҥуннубут. Ырыынакка кимиэхэ эрэ хортуоппуйун хаалларан баран, биһигини «Центральнай» диэн оччолорго сабыс-саҥа дьиэҕэ аҕалла. Кулиса аһыллаатын кытта дьэ дьиктилээх көстүү саҕаламмат дуо! Ол аҕабыт «Ньургун Боотур» олоҥхоҕо аҕалтаабыт этэ.

Сорох киэһэлэргэ ороҥҥо олордон эрэ Айыы Умсуур удаҕан ырыатын ыллаан биэрэрин үтүгүннэрэн туойтарар буолара. Оскуолаҕа киирэн баран латиницанан суруллубут «Бүдүрүйбэт Мүлдьү Бөҕө» олоҥхону ааҕан биэрэр соруктаммытым. Ыарахан ыарыыттан ол дойдуга барарыгар даҕаны аҕам барахсан олоҥхотун истэ, ботугуруу сытан аттаммыта… Онон төрүөхпүттэн олоҥхо, ырыа-тойук доҕуһуоллаах улааппыт дьоллоохпун.

1994 сыллаахха «Бичик» кинигэ кыһата Сэһэн Боло «Лиэнэҕэ нуучча кэлиэн иннинээҕи саха олоҕо» кинигэни таһаарбыта баар. Манна филология наукатын кандидата Гавриил Попов аан тылга бу курдук суруйбут «…Омоҕой баай, Эллэй Боотур, Улуу Хоро тустарынан 17 тус-туһунан сэһэнньиттэн (киин оройуоннар дьонноруттан), ол иһигэр … Оконешников Николай Саввич (Мэҥэ-Хаҥалас, I Нөөрүктээйи) …, о.д.а. бааллар. Сэһэнньиттэр Омоҕой Баай, Эллэй Боотур, Улуу Хоро олохторун илэ бэйэлэринэн тиийэн көрөн кэлбит курдук, олус сиһилии, толору кэпсииллэр эбит”», – диир Люлия Николаевна. Ол эрээри кыыһа аҕатын баҕатын хоту олоҥхоһут буолбатаҕа. Тэрийэр,
салайар, дьону түмэр, үлэҕэ кынаттыыр баһаатай майгыта баһыйбыта. Онон дьылҕа хаан аналынан кинини иннигэр үрдүк үктэллэрдээх, киэҥ атыллардаах атын аартыктар күүтэллэрэ.

ОЛОХ КҮӨСТҮҮ ОРГУЙАР ҮӨҺҮГЭР

Оскуола саҕаттан, эдэр эрчим саастарыттан барытыгар көхтөөх комсомол, коммунист кыыһы тулалыыр ыччата, дьоно-сэргэтэ өрүү бас-көс тутталлара. Ол курдук оскуола дружинатын бэрэссэдээтэлэ, комсомол кэмитиэтин чилиэнэ, Үөһээ Бүлүүгэ комсомол
райкомун техсэкирэтээрэ, Исидор Барахов аатынан холкуос бастакы сүһүөх комсомольскай тэрилтэтин босхоломмут сэкирэтээрэ, оройуон комсомолун бюротун чилиэнэ, салгыы ССКП кэккэтигэр ылыллан, Омскайга ветеринария институтун устудьуона, кууруһун парткомун чилиэнэ буолан, уопсастыбаннай үлэ оргуйар үөһүгэр кытаанах буһууну-хатыыны ааспыта. 1968 сыллаахха эдэр үлэһити Мэҥэ Хаҥалас оройуонун ветстанциятыгар эпизоотолог бырааһынан анаабыттара.

Салайар-дьаһайар дьоҕурдаах, ханнык да үлэттэн толлубат чобуо кыыһы нөҥүө сылыттан комсомол райкомун бастакы сэкирэтээринэн, ССКП райкомун бюротун чилиэнинэн талаллар. Онтон кэлэр сылларга райком иккис сэкирэтээринэн, норуот депутаттарын оройуоннааҕы Сэбиэтин бэрэссэдээтэлинэн дьон-сэргэ өйүгэр санаатыгар хаалар гына үлэлээбитэ. Дэлэҕэ даҕаны «Мэҥэлэр – хайа үрдүгэр!» диэн бэргэн этии очоттон баччаҕа тиийэн кэлиэ дуо?! Барытыгар бастааннар, мэҥэлэр хаста да ССКП КК, ССРС Миниистирдэрин, ВЦСПС көһө сылдьар Кыһыл Знамяларынан наҕараадаламмыттара, чулуу передовик үлэһиттэр ааттара дуорааннаахтык ааттаммыта.

Люлия Григорьева 1975 сыллаахха Москваҕа ССКП КК үрдүкү партийнай оскуолатын бүтэрэн, салайааччы быһыытынан толору сиппитэ-хоппута. Дьон айар-тутар кыаҕын, күүһүн-уоҕун күүрээннээх үлэҕэ түмэн, сатаан салайары баһылаабыт дьоҕурдаах кыыһы аны Муомаҕа паартыйа райкомун сэкирэтээринэн үлэлэтэ ыыппыттара.

1985 сыллаахха хотугу оройуоннар быыбардааччылара Люлия Николаевнаны Үрдүкү Сэбиэт депутатыгар талбыттара. Ити сыл кулун тутарыгар Үрдүкү Сэбиэт ХI ыҥырыытын сессиятыгар Үрдүкү Сэбиэт Президиумун Бэрэссэдээтэлинэн уонна РСФСР
Үрдүкү Сэбиэтин Президиумун Бэрэссэдээтэлин солбуйааччытынан талыллыыта – салайааччы быһыытынан муҥутуур билинии үрдүк туоһута. Эһиилигэр ССКП ХХVII
съеһин үлэтигэр кыттыбыта. Паартыйа обкуомун кытта өрөспүүбүлүкэ сайдыытын былаанын сүбэнэн ылынан, уопсай күүһүнэн олоххо киллэрии үлэтэ барара. Саха сирэ, төһө да киинтэн тутулуктаах буоллар, иннин-кэннин куруук бэйэтэ солонноҕуна табыллара. Ол иһин бары хайысхаҕа күүстээх туруорсуу, дакаастааһын ирдэнэрэ.
Дойдуга Горбачев «уларыта тутуутунан» ааттаммыт кэмҥэ үлэлиир кэккэ ыарахаттардааҕа – Сойуус сууллуута, саҥа олох кэлиитэ, 90-с сыллар ыар тыыннара
олох субу тирээн тураллара. Ити халҕаһалыы анньан иһэр кэм бүтүн дойду
олоҕун укулаатыгар төрдүттэн уларытыылары-тэлэритиилэри киллэриэхтээҕэ өйдөнөрө. Этэргэ дылы, былааска кытаанах илии, модун күүс ирдэммитэ. Оннук киһинэн Михаил Ефимович Николаев кандидатурата сөптөөх диэн Люлия Николаевна паартыйа обкомун бастакы сэкирэтээригэр Юрий Николаевич Прокопьевка этии
киллэриитэ Үрдүкү Сэбиэт көрүүтүнэн быһаарыллыбыта.

Люлия Николаевнаны оччолорго тыын суолталаах хайысхаҕа өрөспүүбүлүкэ социальнай көмүскэлгэ миниистиринэн анаабыттара. Уларыта тутуу сылларыгар үгүс сокуон кыайан үлэлээбэт, пиэнсийэ, хамнас аанньа кэлбэт уустук быһыыта-майгыта этэ, Пенсионнай пуонданы тэрийии, сорох министиэристибэлэри, кэмитиэттэри
холботолооһун уо.д.а. улахан уларыйыылар бара тураллара. Ханна эппиэттээх
салааҕа аныылларынан үлэлээн-хамсаан, салгыы өрөспүүбүлүкэ Президенин иһинэн тэриллибит «Барҕарыы» Национальнай пуонда бэрэссэдээтэлин солбуйааччынан, Президент сорудаҕынан нэһилиэнньэ кыаммат араҥатыгар көмөлөһөр өрөспүүбүлүкэ Гуманитарнай уонна техническэй көмөҕө пуондатын тэрийэн, манна бырабылыанньа бэрэссэдээтэлинэн үлэлээн-хамсаан, Пенсионнай пуонда сүрүн исписэлииһинэн үлэтин түмүктээбитэ.

КЫРДЬАҔАСТАН – СҮБЭТИН, ЭДЭРТЭН – ЭЙЭТИН

Люлия Николаевна олох оргуйар үөһүгэр буолар үөрүйэҕин күн бүгүн даҕаны ыһыктыбат. 1998 сыллаахха «Саха Өрөспүүбүлүкэтин пенсионердарын сойууһун»
тэрийбитэ. Михаил Николаев көҕүлээһининэн 2000 сыллаахха өрөспүүбүлүкэ
Ытык Сүбэтэ тэриллибитигэр чилиэнинэн, 2008 сылтан бэрэссэдээтэлинэн талыллан, быйыл бу тэрилтэ 25 сыллаах үбүлүөйүн тэрийэр үлэ үөһүгэр көрсөр, хомсомуолтан, хомуньуустан саҕалаан уопсастыбаннай үлэтин 65 сылын бэлиэтиир.
– Ытык Сүбэни тэрийэригэр Михаил Ефимович өрөспүүбүлүкэ тумус туттар, улахан салайар үлэлэргэ үлэлээбит ытык дьонун кытта Сахабыт сирин сайыннарыыга уопут үллэстэр, сүбэ-соргу тутар, ыччаты иитэр үлэни ыытар тэрилтэ быһыытынан тэрийтэрбитэ, – диэн кэпсиир Люлия Григорьева. – Маннык Сүбэлэр Дьокуускайга уонна сорох улуустарга эмиэ бааллар. Бу ааспыт 25 сыл иһигэр кырдьаҕастарга, бэтэрээннэргэ балачча чэпчэтиилэр олохтоноллорун ситистибит. Холобура, үлэ бэтэрээннэрэ өрөспүүбүлүкэ санаторийдарыгар сынньанар путевкалара чэпчээн, сыанатын 20%-н төлүүллэр. Үйэ чиэппэрин анараа өттүгэр Михаил Ефимовичка этии
киллэрэн, дьон-сэргэ санаатын өрө көтөҕөргө, норуот төрүт бырааһынньыгын ыһыаҕы сайыннарарга ылсыбыппыт түмүктээх буолбутуттан ытык кырдьаҕастарбыт үөрэллэр. Билигин ыһыаҕы ыытыы эрэ буолбакка, саха духуобунаһыгар, култууратыгар сыһыаннаах үлэ тэнийэтарҕана, оҥорон таһаарыы дэлэйэ турарыттан киһи үөрэр.

Ил Дархан таһымыгар төрөөбүт тыл боппуруоһун көтөҕүүбүт түмүгэр Тылы сайыннарыыга управление тэриллэн үлэлиир. Саха норуотун уһулуччулаах диэйэтэллэрин олохторун үөрэтиигэ, үйэтитиигэ биһиги дьоммут көхтөөх кыттыыны ылаллар. Бэйэ туругун көрүнэри көҕүлээн, саастаах дьоммут ортотугар скандинавтыы
хаамыыны киэҥник сырдатабыт. Сүбэбит үлэтинэн көһө сылдьар мунньахтары ыытабыт, Аҕа дойду Улуу сэриитигэр үлэ, тыыл бэтэрээннэрин өрөспүүбүлүкэтээҕи сүбэлэриниин, улуустары кытта үлэлиир эппиэттээх дьоннуун, арыгыны утары охсуһууга, ыччаты кытта үлэҕэ Сэбиэти кытта бииргэ үлэлии үөрүйэхпит. Этэргэ дылы,
кырдьаҕастан – сүбэтин, эдэртэн – эйэтин диэн санаанан салайтаран иннибит диэки баран иһэбит.

ДЬИЭ КЭРГЭНИМ – БИГЭ ТИРЭҔИМ

Люлия Николаевна бастакы кэргэнэ Михаил Григорьевтыын уоллаах кыыс
оҕоломмуттара. Ол эрээри аҕалара 1976 сыллаахха олохтон туораабыта. Оҕо – төрөппүт сиэркилэтэ, сиэрдээх, үтүө киһи буолуу ийэттэн-аҕаттан тутулуктаах диэн мээнэҕэ этиллибэт. Григорьевтар уоллара Сергей Михайлович Григорьев билигин сынньалаҥҥа олорор, «Гражданскай килбиэн» бэлиэ хаһаайына, СӨ өрөспүүбүлүкэ физическэй култуураҕа уонна спорка туйгуна, кыыстара Сардана Михайловна Гурьева – СӨ Киһи быраабыгар боломуочуйалаах, норуот хаһаайыстыбатын үтүөлээх
үлэһитэ. Сиэннэр уонна хос сиэннэр удьуор утумун салгыыр, олоххо, үлэҕэ, үөрэххэ, спорка көхтөөх дьон. Билигин Люлия Николаевна кэргэнэ Василий Егорович Игнатьевтыын тапталлаах Хатастарыгар бырбааччы олороллор. Ыччаттара моонньоҕон, малина, дьэдьэн, үүнүү хомууругар дьоннорун уһаайбаларыгар үөрэ-көтө мустар, күөх
сайын быйаҥын күргүөмүнэн көмөлөөн хаһаанар үтүө үгэстэрин көтүппэттэр. Сайдыыны муоһалыыр, инники сирдиир аналлаахтар олох күһүнүгэр да тиийдэллэр, үгүс үчүгэйи, туһалааҕы оҥоро, тула дьону үөрдэ сылдьыылара – биир туспа улуу дьол.

Елена Иванова