Анна, Александр Ивановтар орто саастарын ааһан баран ыал буолбут дьон. Александр күннээх оҕо сааһа ҮөһээБүлүү Ороһутугар ааспыта, Анна Дьокуускай куораттан төрүттээх. Кинилэр Александр дойдутугар Ороһуга биир бастыҥ ыал буолан олороллор. Ыал ийэтэ Аннаны кытта куорат дьоно туох санааттан тыа сиригэр көспүттэрин, өбүгэ удьуорун утумнааһын туһунан кэпсэттим.
– Анна, дьиэ кэргэҥҥин билиһиннэр?
– Сааһыран баран ыал буолбут дьон икки өттүттэн оҕолоох холбоспуппут. Александр түөрт кыыстаах, номнуо улахан дьон, ыал ийэлэрэ, үлэлии-хамсыы, араас дойдунан кэҥээн, олохсуйан олороллор. Мин үс оҕолоохпун. Улахан кыыһым Москваҕа олорор, уоллаах кыыһым алын кылааска үөрэнэллэр. Александрдыын уопсай биэссаастаах уонна сэттэ ыйдаах уол оҕолоохпут. Олохпутугариккиэн элбэх уустугу ааһан баран көрсүбүт дьон сыһыаммытын отой атыннык тутан, харыстаан бүөбэйдии сатыыбыт. Клавдия Максимова – Сайыына ыытаруһуйааныгар сылдьаммыт уһуктан, олоҕу көрүүбүт тосту уларыйан, эр киһи дьахтар сыһыанын уратытын, араас дьикти өрүттэрин арыйан, олохпутун уһуйаантан ылбыт билиибитинэн сиэттэрэн олоробут.
– Туох санааттан куораттан тыа сиригэр көспүккүтүй?
– Эрдэ эппитим курдук, Сайыына киинигэр сылдьан сахалыы өй-санаа уһуктубута. Удьуору утумнаан уонна кэскилбит туһугар, биһиги дьиҥ саха буолар эбиппит, төрүт дьарыкпытынан дьарыктаннахпытына, сиргэ чугас буоллахпытына эрэ өбүгэбит ситимин быспакка олоробут диэн санааттан көспүппүт. Билигин Ороһуга олоробут, мантан биэс км тэйиччи ойуурга сир ылбыппыт,соторунан онно көһүөхтээхпит. Бастакы сылларга сайылык курдук олоруохпут, онтон кыһыҥҥы дьиэ туттанбукатыннык олоро барыахтаахпыт.
Олох суолтата – олоххо бэйэтигэр диэн өйдөбүл баар. Оччоҕуна үлэлээн эрэйдэнэ сылдьабын диэн санаа суох буолар эбит. Холобур, хотон көрүүтэ, оһох оттуута өр сылларга эрэй, муҥ, ыарахан үлэ диэн өйдөбүлү кытта ситимнээх буоллаҕына, мин бу өйдөбүлтэн босхоломмутум. Бу олоххо киһи кимҥэ да, тугу да дакаастыыра суох эбит. Олохтон, хайдах баарынан, көннөрү дуоһуйуу ылыахха сөп. Сарсыардаттан таптыыр дьоммун кытта кэпсэтэрим, айылҕаттан кэлбит, тапталэнергиятын иҥэриммит ынахтарбыттан үрүҥ илгэ буолан түспүт үүттэрин иһэрбит, онтон суорат, иэдьэгэй, ас-үөл оҥосторбут сүҥкэн дьол эбит. Икки сааспыттан куоракка улааппыт киһи эрдэ күн-дьыл хайдах уларыйарын бу диэн билбэт этим. Билигин, омос көрдөххө, күн аайы биир хартыына, туох да уларыйбат курдук, ол дьиэлэр, бу мастар, ол гынан баран өйдөөн көрдөххө, күн аайы туох эрэ саҥаны, сонуну көрөҕүн. Хаар атыннык сыппыт буолар, эбэтэр олус үчүгэй, уп-улахан кыырпахтарынан хаардыыр, сарсын күлүмүрдэс хаар түһэр, ити курдук айылҕаҕа уларыйыы бөҕөтө. Киһи хаһан даҕаны хал буолбат эбит. Күн аайы таас дьиэлэри көрөр буоллаххына,манна элбэх уларыйыы баар. Ол иһин куорат киһитэ тулалыыр эйгэтин өйдөөн көрбөт буолан хаалар быһылаах. Бүгүн ынахтарым аһыылларын одуулуу туран Уйгулаана диэн ынаҕым түүтүгэр сулус курдук быһыылаах хаар кыырпахтара түспүттэрэ ол да күндү буолбатах дуо? Ону Сайыына этэр этэ, социальнай гипнозка ылларар эбиппит: үөрэниэхтээхпин, үлэлиэхтээхпин, каръера оҥостуохтаахпын диэн. Биир тылынан эттэххэ, куоталаһыы курдук. Дьон оннук гынар, мин эмиэ оннук буолуохтаахпын диэн олорор эбиппит. Таҥас-сап, тас көстүү эмиэ. “Дьон барыта гынар”диэнинэн сиэттэрэн олоруу хаайыы кэриэтэ эбит.
– Сүөһү ииттэр былааннаах этигит дуо?
– Оннук бөҕө буоллаҕа. Тыл өлөн эрэр диибит дии. Төрүт дьарык суох буоллаҕына, тылы харыстыыр сүрдээх ыарахан буолара буолуо дии саныыбын. Тоҕо диэтэххэ,билиҥҥи үйэҕэ тулалыыр эйгэбитигэр сахалыы тыл суоҕун кэриэтэ. Холобур куорат олохтооҕор тулалыыр эйгэтэ светофор, квартира, телевизор, телефон, ванна. Ити тыллар барыта тас эйгэттэн кэлбит омук тыллара. Тыа сиригэр олордоххуна, төрүт туттар тылбыт элбээн тахсар эбит. Манна көһөн кэлэрбитигэр оҕолорум 4-5 саастаахтара, күрүө игин диэн тылы билбэттэрэ, ынах-оҕус диэн араарбат этилэр, мультфильмҥакөрбүттэринэн хороҕор муостааҕы барытын Фердинанд диэн ааттааччылар. Бу улахан тэйии дии саныыбын. Оҕо анааран толкуйдаабат буола улаатар. Үүт хантан кэлэрий диэтэххэ маҕаһыынтан дииллэр. Үүт ынахтан кэлэрин, ынаҕы хайдах ыан үүт ылалларын отой билбэт да буоллахтара. Аҥардас маннык да толкуйтан сүөһү ииттэн саҕалыахха сөп.
– Саха ынаҕын көрүү симменталь боруодаттан туох уратылааҕый?
– Оҕо сылдьан улаханнык сүөһүнү көрбөтөх киһи тэҥниир кыаҕым суох. Арай саха ынаҕа судургу курдук. Боруода ынах киһини харахха тобулу көрбөт эбит дии санаатым. Бэйэм ынахтарбын ньирэй эрдэхтэриттэн оҕолуу атаахтатан, кэпсэтэн улаатыннарбытым. Бу эһэм үөрүйэҕэ. Кини туох баар кыыла киһи курдуктар этэ. Ынахтарын саахтааман диэн көрдөстөҕүнэтуттунааччылар. Барытын өйдүүллэрэ. Ол иһин ынахтарбын кытта киһини курдук харах-харахха утары көрөн туран кэпсэтэбин, хайаан да дорооболоһобун. Саха ынаҕа уһун күнү быһа таһырдьа сылдьар, ол иһин көрүүтүн үлэтэ уустуга суох.
– Тэлгэһэҕит хаба ортотугар бэрт сэдэх, күн быһыылаах дьиэ турар. Ол тугуй?
– Оҕо сылдьан дьон тоҕо түөрт муннуктаах дьиэ тутарый диэн элбэхтэ толкуйдуурум. Кэлин, улаатан баран, “улааттахпына муннуга суох төкүнүк дьиэҕэ олоруом”диэн суруммуппун булан аахпытым. Маннык тутуусахаларга улахан суолталаах эбит. Сахалар ураһаҕа туох да муннуга суох хараҥа энергия мустубат – барыта эргийэн үөһэнэн тахсан барар дииллэр. Кэргэним дойдубар олохсуйа таҕыстахпына юрталанабын диирэ. Ону мин хаһан эрэ инникитин баҕар туттуо дии санаабытым, онтум кэлээт биир нэдиэлэ иһигэр туппута. Төкүнүк дьиэҕэ хонон турар ураты, киһи кыайан быһаарбат турукка киирэр.
– Тыа сиригэр олорор үчүгэй өрүтэ?
– Биһиги сахалыы аһылыкка көспүппүт. Маҕаһыынтан тугу да улаханнык ылбаппыт. Килиэппит аһытыытын кытары бэйэм оҥоробун. Суорат диэн сахаларга улахан суолталаах, туох баар ас олуга буолар эбит. Суораттан лэппиэскэ, хобуорас, бэчиэнньэ оҥоробун. Оҕолор сүрүнаһылыктара эт, балык. Маҕаһыынтан дэҥҥэ куурусса буутун ылабыт. Аспытын доруобай эрэ буолар туһугар көрүммэппит. Ким хайдах санаалаах бу аһы астаабытын хантан билиэмий? Оттон ийэ оҕолоругар, кэргэнигэр үтүөнү баҕаран астыыр, ол алгыһа аска иҥэр дии саныыбын.
Саха сирин айылҕата сүдү күүстээх, ураты тыыннаах.Ынах мэччийэн үтүөнү иҥэринэн үүтэ, этэ отой атынбуолар. Ону иҥэриммит оҕо сахалыы өйдөөх-санаалаах улаатар. Тыа сиригэр олордун эрэ сахалыы тыыннаммаккын. Онно улахан оруолу, эппитим курдук, аһалык оонньуур.
Ынахтаах, сылгылаах, ыттаах, аспын барытын бэйэм оҥорор буоламмын иллэҥ бириэмэм суох. Түөрт оҕо, ону барытын аһатан-таҥыннаран, көрсөн-атааран күн биллибэккэ ааһар. Сарсыардаттан киэһэҥҥэ диэри өрүү хамсана сылдьабын. Хамсаныы диэн дьол. “Ордук хоһу хамсамматар ханнык, ынах, хотон көрбөтөх киһи”дииллэр. Хамсана сылдьар киһи үйэтэ уһун буолар. Элбэҕи хамсанар киһи санааҕа-онооҕо ылларбат.Куоракка үлэ чааһын кэннэ телевизор, телефон үрдүгэр түһэбит. Онно араас ордук хоһу информация бөҕө баар.Киһи ааҕа, көрө сытан санаарҕаан барыах курдук. Ыар санааны ытыйдыҥ да, ыалдьан бараҕын.
– Ивановтар, саҥа дьылы хайдах бэлиэтиигит?
– Биһиги дьиэ кэргэн саҥа дьылы улахан бырааһынньык курдук ылбатахпыт уонча сыл буолла. Айылҕанан көрдөххө, күн аллара түһэн, биһиэхэ көстүбэт буолар кэмэ. Оттон өрөгөйдүүр кэмэ – бэс ыйын 21 күнэ буоллаҕа. Сахалар ол да иһин ити күн саҥа дьыллаан кэлбиттэр эбит. Күн өлөр кэмигэр туох баар хара дьайдар тахсан айбардыыр, хаамар кэмнэрэ. Ол кэмнэргэ чуумпуран, иһийэн олоробут. Оҕолор оскуолаҕа саҥа дьыллыыллар, дьиэҕэ харыйа туруорбаппыт. Оҕолорбутугар бэлэх биэрэбит, бэрт судургутук бэлиэтиибит. Киһи баҕа санаата саҥа дьылга эрэ буолбакка, хаһан баҕар туоларын туһунан этэбит. Өрүү илдьэ сылдьар баҕан туолар сибикилээх, итэҕэйиэххэ эрэ наада.
Чахчы даҕаны, хас биирдиибит ыра санаата туоллун. Саҥа дьылга эрэ буолбакка, олохпут куруук туох эрэ үтүө дьиктилэрдээх, кэрэ түгэннэрдээх буоллун.
