Төрүт үгэһи сөргүтэн, барҕардар баҕанан

Улуу тунах ыһыахтарга бэлэмнэнии күүскэ бара турар кэмигэр биһиги Майя Николаевна Власьеваны кытта ыһыах сиэрин-туо мун, Олоҥхо ыһыаҕын сценарийын оҥоруу ымпыгын-чымпыгын туһунан наллаан олорон кэпсэттибит. Үгүстэр Майя Власьеваны араадьыйа суруналыыһын быһыытынан билэр буолуохтаахтар. Ол эрээри Майя Николаевна айар үлэтин хабаана онон эрэ муҥур даммат киэҥ уонна дириҥ. Кини Олоҥхо тыйаатырын литературнай-драматическай чааһын салайааччыта, сценарист, РФ Cуруналыыстарын сойууһун чилиэнэ, РФ Театральнай диэйэтэллэрин сойууһун чилиэнэ, СӨ култууратын үтүөлээх үлэһитэ, СӨ араадьыйатын уонна тэлэбиидэнньэтин туйгуна, Сэбиэскэй Сойуус Дьоруойа Н.А. Кондаков аатынан эдэр суруналыыстар бириэмийэлэрин, «Кыһыл көмүс микрофон» бириэмийэ лауреата. Саха биир ураты далбар хотунугар түмүллүбүт айар кыах, былыргыны уонна аныгыны ситимнээн, төрүт үгэһи сөргүтэр, бар дьоҥҥо тарҕатар мындыр толкуй хантан силис-мутук тардарын туһунан истэ сэргиэҕиҥ.

– Кэпсэтиибитин суруналыыс киһи Олоҥхо ыһыаҕын ыытыһыыга хайдах кэлбиккиттэн саҕалыырбыт ордук буолуо.

– Биирдэ В.С. Андреев, оччолорго «Госкино» тэрилтэ дириэктэрэ, ыҥыран ылан: «Дьокуускайга олорор үөһээ бүлүүлэр ыһыахтарын сценарийын суруй, иилээн-саҕалаан ыытыс», – диэбитэ. Сүрүн тэрийээччилэринэн И.Н. Барахов оскуолатыгар үөрэммит ыччаттары талбыттара. Ким да ыһыах тэрээһинин ымпыгын чымпыгын аанньа билбэт. Ол гынан баран, убайдар эппиттэрин ылыннарар дьон буоллахтара. Владимир Спиридонович ыһыах буолуо биир күн иннинэ тэҥҥэ сылдьыста, сүбэлээтэ, «ыһыах алгыһын Л.А. Афанасьев-Тэрис ыытыа» диэн үөртэ. Табыллыахпыт быатыгар биир дойдулаахтарбыт бэркэ тэринэн, сүргэлэрэ өрө көтөҕүллэн, ох курдук оҥостон кэлбиттэрэ. Ол курдук биһиги, тэрийээччилэр, кэлиэхпит иннинэ ыһыах ыалдьыт
тара балааккаларын туруоран, түһүлгэлэрин олус тупсаҕайдык киэргэтэн, астарын-үөллэрин буһаран ырааппыт этилэр. Бэл, кэлбит дьону босхо аһатаары, урбаанньыт Оксана Новгородова остуол хотойорунан ас тардыбыт этэ. Биллэриибитигэр «бары саха таҥаһын кэтэн кэлэҕит» диэ биппитин ылынан, дьом мут бары сахалыы таҥас
таахтар. Ити барыта ыһыах тэрээһинигэр саҥа үлэлиир дьон санаабытын олус көтөхпүтэ. Оччолорго ыһыахха күргүөмүнэн саха таҥаһын кэтии суоҕа. Онтон 2007 сыллаахха «Саха Диаспора» ыҥырыы тынан Швецияҕа ыһыах тэрийсэ бара сылдьыбытым. Шведтэр бэс ыйын 21–22 күннэригэр Сай ортото (Мидсоммар) диэн бырааһынньыктаахтар. Ол бырааһынньыкка ардах тоҕо түһэн, тэрээһин тохтоон хаалбыта. Сарсыныгар халлаан халлан, ыһыахпыт санаа хоту ааспыта. 2014 сыллаахха Хаҥаласка буолуохтаах Олоҥхо ыһыаҕар дьүөгэм, Саха тыйаатырын артыыһа З.Г. Попова үлтү хаайан, сценарий суруйсааччы буоллум. Оннук тапсан, Хаҥа
ласка, Дьааҥыга, Бүлүүгэ, Алдаҥҥа, Намҥа бииргэ үлэлээбиппит. Онтон Өлүөхүмэҕэ, Үөһээ Бүлүүгэ уонна Өймөкөөҥҥө соҕотоҕун сценаристаабытым. Онон ыһыах сценарийын суруйуутугар сиэтэн киллэрбит дьонум биир дойдулааҕым В.С. Андреев уонна СӨ үтүөлээх артыыһа, А.Е. Кулаковскай аатынан Судаарыстыбаннай бириэ
мийэ лауреата З.Г. Попова буолаллар. Тыл билимин дуоктара, бэрэпиэссэр, эпосовед В.В. Илларионов Олоҥхо ыһыахтарын сценарийын  суруйарбытыгар үтүө сүбэһиппит диэн мэлдьи киэн тутта ааттыыбын.

– Ыһыах ыһыллар кэмин сүрүн өйдөбүлүн этиэххин сөп дуу?

– Фольклорист, сахаттан бастакы тыл били мин хандьыдаата Г.У. Эргис үлэтигэр тирэҕирдэххэ, былыргы сахалар алтынньыттан кыстыкка киирэн, сайын устата оттоммут отунан сүөһүнү аһатан, хотоҥҥо тутар кэмнэрин «кыһыҥҥы дьыл», «кыһыҥҥы хонук» дииллэр. Оттон ыам ыйын саҕаланыытыттан, сүөһүнү мэччирэҥҥэ ыытар кэми «сайыҥҥы дьыл», «сайыҥҥы хонук» диэн ааттыыллар. Халлаан сылыйан, күөнэх тахсан, үрүҥ илгэ элбээн, окко киириэххэ диэри кэми «күөххэ үктэнии» дииллэр уонна бу кэмҥэ ыһыах ыһаллар. Нуучча фольклориһа И.А. Худяков сылдь ыбыт ыһыаҕар «алгыыhыт дьыл ыпсыытыгар, ый саҥатыгар, күн үтүөтүгэр үрүҥ тунаҕынан ибир ыhыаҕы ыhабын» диэн эппитин бэлиэтээн суруйбута. «Дьыл ыпсыыта» диэн эбэ мууhа устуутун эргин. Эбэ мууhа устуута саҕаланыар диэри чугастааҕы кэми «эргэ дьыл» дииллэр. Эбэ мууhа устуутуттан сайыҥҥы өттүн «саҥа дьыл» дииллэр. Онон былыр өбүгэбит дьылыпсыытыгар, ый саҥатыгар, күн үтүөтүгэр үрүҥ тунаҕынан ибир ыhыаҕы
ыhара диэн өйдүөхпүтүн сөп.

– Ыһыах сүрүнэ алгыһыгар сыттаҕа. Алгыс туһунан кэпсэтиэххэ эрэ.

– Алгыс тутула биир эрээри син биир түөлбэ аайы туох эрэ уратылаах
буолар. Ону «эһиэнэ сыыһа, биһиэнэ сөп» диэбэккин. Бэйэҥ анааран, ырытан көрүөхтээххин. Бастатан туран, ыһыах алгысчытын хайдах талалларай? Айыы ойууна И.А. Суздалов-Сапалай туһунан ахтыы кинигэни В.В. Илларионов, Т.В. Илларионова таһааран тураллар. Онно Орто Халымаҕа ыытыллыбыт тиһэх Айыы ыһыаҕын көрбүт
дьон ахтыытыгар айыы ойуунун ытык кыр дьаҕастар талаллар. Ол курдук бу киһи төрдүн-ууһун түөрэн, ырыатын-тойугун, тылын ууһун уонна киһи быһыытынан дьоҥҥо кэрэхсэнэрин көрөллөр диэн сурулла сылдьар. Р.К. Маак «Вилюйский округ Якутского края» фундаментальнай үлэтигэр эмиэ айыы ойуунун ити курдук талалларын суруйбута. Аны ыһыах алгыһын оһуохай күүһүрдэн биэрэр. Тоҕо диэтэххэ, оһуохай, былыргы өйдөбүлүнэн, алгыс үҥкүүтэ буолар. Ол билигин ис хоһооно уларыйан, биһиги кэммитигэр тиийэн кэллэҕэ. Сунтаарга олорон ааспыт Киччэй ойоҕо Даарыйа туһунан анаан аахпыттаахпын. Кини тэрийэр ыһыаҕар үҥкүүнү өрө тутара. Төһөнөн элбэхтик үҥкүүлүүгүн да, соччонон уйгу-быйаҥ олохсуйар, дьол-соргу тосхойор диэн өйдөбүллээх эбит. Онон билиҥҥи да ыһыахтарга оһуохай тохтобула суох ньиргиччи барарыгар баҕарабын.

Айыы ыһыаҕар ытык сылгы баар буолар. В.Ф. Трощанскай «Эволюция черной веры (шаманства) у якутов» кинигэтигэр «абааһыларга хааннаах толук туттуллар. Оттон айыыларга уонна иччилэргэ хааны тохпоттор. Үрүҥ Айыы Тойоҥҥо тыыннаах сылгыны аныыллар. Бу сылгы бэйэтин дьаалатынан сылдьар. Сылгылаах киһи ытык сылгыны көлүммэт, ыабат, төрүөҕү нэн туһаммат» диэн суруйбута. Былыргы ыһыахтарга алгыс табыллыбытын айыы  ойууна ытык сылгыга ууммут кымыһын иһэриттэн сылыктыыллара, маны таһынан айыы ойууна инникини барҕалаан, түөрэх кээһэрэ.

Этнограф, фольклорист А.А. Саввин Дьааҥытааҕы матырыйаалыгар олоҕурдахха, ойуун ыйан биэрбитинэн, ыһыах ыһааччы бэйэтин үөрүттэн «тиэргэн иччитэ» буолуохтаах сурдьаҕыл, үүт маҥан эбэтэр толбонноох түүлээх бороҥ атыыры тутан бэлэмниир. Бу үс дьүһүннээх атыыртан биирин ылан баайаллар.

Алгыска тойон айах, кэриэн айах туттуллар. Арай Г.У. Эргис «Исторические предания и рассказы якутов» кинигэтигэр Эллэй бастыҥ уола Намылҕа Сүүрүк туос обурҕахха кымыһы куттаран ылан баран, үөһээ үрдүк айыылары, аан дойду, от-мас иччилэрин
алҕаан, ыһыаҕы арыйарын туһунан бэрт интэриэһинэй үһүйээн баар.

Битииһиттэр тустарынан эмиэ бэрт кылгастык этэн аһарыым. Битииһит уолаттар тохсуо, битииһит кыргыттар ахсыа буолаллар. Кинилэр ахсааннара халлаан тоҕус хаттыгаһын уонна сир аҕыс хайысхатын көрдөрөр диэн суруйаллар. Сороҕор битииһит кыргыттар сэттиэ буолаллар. Ону битииһиттэр ордук чорбохтоох буолуохтаахтар диэн өйдөбүлтэн таһаарбыттар диэн сабаҕалыыбын. Урукку «Хотугу сулус» сурунаалга
артыыс, саха былыргытын билээччи уонна сөргүтээччи И.Д. Избеков-Уустаах Избеков битииһиттэр үҥкүүлэрин «хомуһуннаах үҥкүү» диэн бэлиэтээбитин астына аахпыттаах пын. Оттон С.А. Зверев Кыыл Уола «битииһит оҕо көнө, чэпчэки уҥуохтаах, ыраас эттээх-сиинээх, ыллыыр-үҥкүүлүүр дьоҕурдаах, оттомноох, чөл туруктаах, төрөппүт
тэриттэн көҥүллээх буолуохтаах, бу оҕо төрдүгэр сиэмэх ойуун баар буолуо суохтаах» диэн этэр эбит. Битииһиттэри «айыы оҕолоро», «доҕуһуолдьуттар», «Айыы ойуунун кынаттара, көмөлөһөөччүлэрэ» дииллэр. Саха үҥкүүтүн иҥэн тоҥон үөрэппит искусство
ведение доктора А.Г. Лукина «Традиционные танцы народа саха» кинигэтигэр битииһиттэр хамсаныыларын суруйбута. А.Г. Лукинасуруйарынан, битииһиттэр хас даҕаны суол сүгүрүйүүлэри оҥороллор: халлааҥҥа сүгүрүйүү, уруйдааһын, уруйдаан сүгүрүйүү, атаҕы соһон сүгүрүйүү, махтал сүгүрүйүүтэ уонна таҥалай үктээн хаамыы.
Онон сирдэтинэн уонна кини быһаччы көмөтүнэн битииһиттэр хамсаныыларын Өлүөхүмэҕэ ыытыллыбыт Олоҥхо ыһыаҕыттан саҕалаан киллэртэрбитим. Битииһиттэр хамсаныылара итинэн эрэ бүппэт. Ону сэргиир дьон бэйэлэрэ ааҕан, үөрэтэн билиэхтэрэ дии саныыбын. Былыргыны барытын билиҥҥи ыһыахха сатаан киллэрбэккин. Табыллыах эрэ өттүн сыымайдаан, сэрэнэн киллэрэҕин.

– Олоҥхо ыһыаҕын сценарийын суруйуугар элбэҕи аахтаҕыҥ. Мөккүөрдээх санаалар киирээччилэр дуо?

– Киирэн буоллаҕа дии. Ыһыахха туора муостаах киириэ суохтаах диэн өйдөбүл баар. Ол эрээри былыр ыһыахха туттуллар кымыһы туҥуй биэ сөҥөлүттэн, туҥуй ынах арыы
тыттан оҥороллор (кыдьымахтаах кымыс, сүөгэйдээх кымыс), саламаҕа кыракый ньирэй томторугун, ыаҕайа ыйыыллар. Ол ыаҕайка бөкүнүк тутаахтааҕынан сылыктаатахха, бу ынах сүөһү иһитэ буолар. Бэл, сылгы маҥан сиэлин кытта ынах кутуругун хоботуттан ылыллыбыт хара түүнү холбоон, үрүҥ-хара сүүрүк өйдөбүлүн хатан, салама ситиитин оҥорон таһааралларын туһунан суруйан тураллар. Ол гынан баран, сорох улууска сыччах маҥан эрэ сиэлинэн ситии өрүү үгэһэ эмиэ баар. Билигин сылгы сүөһү ахсаана өрөспүүбүлүкэҕэ элбээтэ, оттон ынах сүөһү ахсаана төһө аҕыйаабытын статистиката да суох уу харахпытынан көрө сылдьабыт. И.А. Худяков, А.А. Саввин үлэлэригэр ынах, оҕус ыһыахтарын туһунан эмиэ суруллубута. Аны олоҥхоҕо кийиит кыыс сүктэн барарыгар кулунун көҕөнүн, ньирэйин үрүөтүн илдьэ барар. Кулун – көҕөнүн, кулуну – биэ, биэни атыыр батыһар, оттон ньирэй – үрүөтүн, ньирэйи – ынах, ынаҕы атыыр оҕус батыһар. Баайы батыһыннарыы. Кийиит кыыс оннук батыһыннарарыгар кэннин хайыстаҕына, сүөһүтүн хайа охсубут аҥаара төрөппүт дьонугар төннөр. Оттон ол баайыким уонна хайдах быһыылаахтыкттөнүннэрэрин олоҥхоттон ааҕаарыҥ. Эбэн этэр буоллахха, Бүлүү сахалара ынах сүөһүгэ сүгүрүйэллэрин уонна бу адьас эрдэтээҥҥи итэҕэл көрүҥэ буоларын Г.В. Ксенофонтов үлэлэригэр бэлиэтээн турар. Ол итэҕэлбит олоччу сүттэ да диэххэ сөп. Сөргүтүөххэ баара. Көрдөөбүт көһүйэ көмүһү булар. Хасыһан ааҕар дьон дьоһун ыһыаҕы тэрийиэн сөп этэ.

– Биир эмэ Олоҥхо ыһыаҕар ити кэпсииргин көрдөрбүтүҥ дуу?

– Үөһээ Бүлүү ыһыаҕар сылгы көнтөһүн, кулун көҕөнүн, сэбэһэ быаны, ньирэй үрүөтүн далбар хотуттар тутан киирэн, түптэ буруотугар алыастаан, алҕаан баран, аар баҕах сэргэтигэр ыйыылларын сценарийга киллэрбиппин ыһыахха көрдөрөн тураллар. Онно элбэх оҕолоох ийэлэр, эбэлэр, хос эбэлэр кыттыбыттара. Кинилэр эппиттэрэ-тыым
мыттара таҥара эппитигэр холоонноох буоллаҕа. Уоп сайынан, аар баҕах сэргэҕэ ынах, сылгы сүөһү тэрилин ыйыыр үгэс былыргыттан баар көстүү. Үрүҥ-хара сүүрүктэригэр айыы тыына олохсуйдун, күрүө-хаһаа буоллун диэн итинник ыйыыллар эбит. Таарыйа
эттэххэ, эбэм оскуолаҕа киирэ илик сааспар сорудах биэрэн, саҥа хатыллыбыт ньирэй быатын быга сылдьар түүтүн түптэҕэ сиэтэн, нарылатар буолара. Оттон миэхэ сатаатар эрэ буоллаҕа. Оонньуу таарыйа сорудаҕы толороҕун, иккиһинэн улахан киһи итэҕэлин ылан, туһалааҕы оҥоробун диэн өйдүүгүн. Онон ити эбэм үөрэҕиттэн тэптэн, итэҕэлгэ олоҕуран, дойдубар ыытыллыбыт Олоҥхо ыһыаҕар ити сиэри-туому көрдөрөн турабыт.

– Ханнык ыһыахха уус тугу көрсүбүккүнүй?

– Алдаҥҥа. Онно олоҥ хоһут төрөөбөтөх дойдута. Хаста да култуура миниис тирин солбуйааччыта Н.А. Макаровка киирэн: «Эбэҥки эпоһын туруор дахпытына эрэ киһи-хара буолууһубут», — диэн эппитим. Ону кини бастаан: «Олоҥхо ыһыаҕын бакал
дыҥҥа кубулутаары гынаҕын дуо?» – диэн сөбүлэм мэтэҕэ. Иккис сырыыбар «эбэҥки – ньымҥакааны, эбээн – ньымкааны, саха – олоҥхону, оттон нуучча былинаны көрө олорорун курдук суруйуохпут» диэммин, икки өттүттэн сөбүлэспиппит. Ити курдук Николай Афанасьевич салайааччы быһыы тынан туох эмит уустук түгэн буоллаҕына, сөптөөх хайысханы тобуларга, көмөлөһөргө куруук бэлэмэ, киһиэхэ эрэл кыымын саҕара уопсай үлэҕэ олус туһалаах буолара.

Аны Алдаҥҥа ыһыахтыыр сирбит аата суох, «Радиовышка» дииллэр эбит. Эмиэ биир кыһалҕа буолла. Дириэктэрим Мария Васильевна Турантаева: «Нуучча киһитэ
сатаан саҥарарын курдук ыһыахтыыр сир аатын толкуйдааҥ», – диэн сорудах биэрдилэр. Түүнү быһа толкуйдааһын буолла. Дойдубар Сэбэки, Сэбэкилээх диэн сирдэр ааттара баарын билэбин. Өлөөҥҥө Сэбэки хайата диэн баар. Сэбэки – эбэҥки мифологиятыгар Үөһээ дойду олохтооҕо, сири-уоту, тыынар тыыннааҕы айааччы диэн
ис хоһоонноох. Алдаҥҥа бара сылдьан, икки эрэ эмээхсин эбэҥкилии холкутук саҥарарын истибитим. Ол барахсаттар «мин өллүм да, бу сиргэ эбэҥки саҥата иһиллэн
бүтэр» диэбиттэрэ истэргэ ыарахан уонна хараастабыллаах этэ… Онон Сэбэки диэн үрдүк таҥараларын аатынан ыһыахтыыр сир ааттаннаҕына, олохтоох омуктар төрүт култуураларын, тылларын тилиннэрэллэригэр төһүү күүс буолуо диэн, сарсыҥҥы күнүгэр дьоммор санаабын эппитим. Онно оттон хас да этии киирдэҕэ буолуо. Суһал соҕустук тоҕус олохтоох омук кыттыылаах хамыыһыйа тэриллэн, 100% куоластаан, Алдан ыһыахтыыр сирэ Сэбэки диэн ааттанан турар. Ити курдук Алдаҥҥа ыытыллыбыт Олоҥхо ыһыаҕыттан ыла эбэҥки компонена киирбитэ. Билигин Олоҥхо ыһыаҕар төрүт олохтоох омуктар култуураларыгар болҕомто ууруллар буолла.

– Олоҥхону сорохтор шоу дииллэр, ону эн туох дии саныыгыный?

– Икки түгэни кэпсиим эрэ. Хаҥалас ыһыаҕар саха төрдө буолбут Эллэй айаннаан иһэн ууга түһэрэн кэбиспит бичигин санаан, руна суруктаах тоҕус таас баар буолуохтаах диэни сценарийга киллэрбиппит. Бэлэмнэнии кэмигэр Орто Дойдуга сүрүн режиссер А.С. Борисов сценарийы ааҕа, ырыта, көҕүрэтэолордо. Тоҕус таас оннугар аҕыһы аҕалан туруор буттарын сөбүлээбэккэ, Зоя Попова биһикки «тоҕустаас буолуохтаах» дэһэ олордубут. Андрей Саввич «таастар ордук чорбоҕо суох тураллара ордук» диэн иннин биэрбэт. Арай, ол олордохпутуна, худуоһунньукпут Михаил Егоров аҕылаан-мэҕилээн аҕай сүүрэн киирдэ уонна: «Мистика! Тааспыт тоҕус буолан хаалла!» – диэтэ да, төттөрү сүүрэ турда. Аны баар дьон бары тоҕо сууллан тахсан, таастары көрө сүүрдүбүт. Тааһы аҕалбыт омуктарбыт эмиэ харахтара төп-төгүрүк, сыҥаахтара түспүт. «Биһиги аҕыс тааһы аҕал быппыт! Тааспыт туран эрэ тоҕус буолбут!» – дии-дии,
һуу-һаа бөҕөлөрө. Онон мөккүһүүбүтүн бэрт дьиктитик Орто Дойду сирин иччитэ бэйэтэ быһааран турардаах.

Иккис түгэн. Дьааҥыга биллэр уҥуох тутааччы, удаҕан, олус ытыктанар Анна Софронеева диэн баар. Ыһыах бэлэмигэр биһиги эрдэ тиийэр буоллахпыт. Биирдэ кини «кэрэх ыйыыр үһү» диэни иһиттибит. Кэлин ыйытан билбиппит, урут ыһыах ыһыллыбыт сиригэр түһүлгэ иччититтэн көрдөһүүгэ, алы гыныыга уонна саҥа ыһыахтыыр сиргэ ыһыах этэҥҥэ ыытылларыгар анаан дьөһөгөй оҕотун кутун көтүтэр туом эбит. Биһиги олус диэн сэҥээрбиппит. Көҥүллэтэн, көрө барар дьолго тигистибит.
Онно биһиги, режиссерскай-туруорар бөлөх, олохпут устата өйбүтүттэн-санаабытыттан адьас сүппэт түгэни көрбүппүт. Арай, убаһаны сүүскэ саайар кэмнэригэр ойуур иһиттэн биир атыыр үөрэ кэллэ да, түһүлгэ ортотунан битийэн кэлэн, тус илин бара турда. Онтон атыыр сылгы били убаһаны астыы сылдьар сирдэрин диэки баран, биир толору эргиири оҥороот, үөрүн кэнниттэн түһүннэ. Аны сиэр-туом кэмигэр самыыр ибирдээн барбыта. Онтон бүтүүтэ били атыырбыт үөрэ от сии-сии холку бэйэлээхтик,
били битийэн ааспыт сирдэринэн, түһүлгэ хабыллар хаба ортотунан, хааман кэлэн, ойуур иһигэр киирэн, сүтэн хаалбыттара. Сиэр-туом ыытыллар кэмигэр иһиккэ уурул
лубут алаадьылары суордар кэлэн, биир-биир ылан барыталыыллар этэ. Анна Софронеева: «Сир-дойду эмиэ ыһыахха бэлэмнэнэр, суунар-тараанар, сэргэхсийэр. Ыһыах этэҥҥэ ааһыа», – диэбитэ.

Дьааҥыга Олоҥхо ыһыаҕа буолара биир күн хаалыар диэри ардах түспүтэ. Сарсыныгар, ардаҕы,былыты мэлдьэспит курдук, олус ыраас күн буолбута. Иккис күнүгэр туос ураһа кэннигэр ынах тыһы ньирэйи төрөөбүтэ, ыһыахха ис сүрэҕиттэн
кыһаллан сүүрбүт-көппүт урбаанньыт Е. Портнягина тэлгэһэтигэр үүммэтэҕэ ырааппыт сардааната тыллыбыта уонна туос ураһа иһигэр хотой айыы бэлиэтигэр хотой киирэн
олорбут этэ. Дьааҥылар ону барытын хаартыскаҕа түһэрэн, көмүс түгэни үйэ типпиттэрэ. Онон хоту сир айылҕата биһиэхэ дьикти түгэннэри көрдөрбүт буолан, ыһыахха сыһыаммыт арыый атын. Өбүгэлэрбит «ыһыахха үтүөнү эрэ санаан кэлиэхтээххит, кэскиллээҕи эрэ ыралыахтааххыт» диэн өйдөбүллэрин бары тутуһарбыт буоллар, үчүгэй да буолуох этэ.

– Майя Николаевна, быйылгы Олоҥхо ыһыаҕар тугу баҕарыаҥ этэй?

– Олоҥхо ыһыахтарыгар үлэлиэхпиттэн айар тыл аҕата, айанньыт, уһулуччулаах бөлүһүөк А.Е. Кулаковскай кинигэтин ымыыгынан бэйэбин кытта илдьэ
сылдьааччыбын. Туох эмэ мунаарар түгэн үөскээтэҕинэ, улуу убайбыт айымньытыгар хардата барыта баар буолара. Дьикти! Онон Өксөкүлээх Өлөксөй «Сайын кэлиитэ»
поэматыгар ыһыахха

Сэттэ омук сэгээк ырыата эйээрдэ,

Аҕыс омук араас ырыата айаарда,

Тоҕус омук ходьоох тойуга куйаарда диэн хоһуйбутунуу, хас эмит үйэ тухары ыаллаһан, уруурҕаһан олорбут омуктарбытын кытта сайыны бииргэ көрсөн үөрүөҕүҥ
көтүөҕүҥ. Кэбээйи – Саха сирин кэй киинэ, онон өйтөн-сүрэхтэн сүппэт биир ураты кэрэ ыһыах буолуо диэн бүк эрэнэбин. Олоҥхо ыһыаҕын тэрийээччилэригэр айымньылаах үлэни баҕарабын!

Елена Иванова