Ойуунускай кэргэттэрэ

Саха үс маҥнайгы бэйиэтэ уустук олоҕу олорбуттара, орто дойду олоҕун бары аһыытын-ньулуунун амсайбыттара. Сааһынан аҕалара Өксөкүлээх Өлөксөй ыарахан ыарыыга быһа мииннэрэн, орто дойду олоҕуттан арыый эрдэ туораабыт буоллаҕына, Алампа уонна Ойуунускай репрессия ыар тыынын эттэринэн-хааннарынан билбиттэрэ, муҥу-сору муннуларынан тыырбыттара. Үс улуу суруйааччы айар үлэлэрэ, ньымалара бэйэ-бэйэлэригэр маарыннаспатын курдук, тапталларын, кэргэннии олохторун устуоруйата эмиэ тус-туспа. Үрдүк романтическай күүрээннээх, илбистээх тыллаах, имэҥнээх иэйиилээх поэзиялаах Платон Ойуунускай тус олоҕо эмиэ сата буурай тыал курдук дохсун, үгүс түһүүлээх-тахсыылаах этэ. Кини бэйэтин кэмигэр төлөннөөх революционер, күүстээх салайааччы эрэ буолбатах, иэйэр куттаах, таптыыр сүрэхтээх эдэр киһи этэ эбээт!

СҮӨКҮЧЧЭ

Платон Алексеевич Ойуунускай маҥнайгы кэргэнэ Фекла Алексеевна Сокольникова — Тэлэкэччийэ Өлөксөй диэн аҕалаах алта оҕолоох ыал соҕотох мааны кыыстара этэ. Улахан убайа Көстөкүүн САССР Главсуутун уголовнай коллегиятын бэрэстээтэлэ,
гражданскай сэрии кэмигэр Губчека аттаах-ударнай оһуобай этэрээтин начальнига, Михаил оройуон судьуйата, кэлин куоракка НКВД суруксута, Нестер учуутал этилэрэ. Гражданскай сэрии сылларыгар бырааттара — биэлсэр идэлээх Сергей уонна Софрон үрүҥнэр илиилэриттэн өлбүттэр. Аҕаларын Өлөксөйү Сылаҥтан куоракка
киирэн истэҕинэ, быстах бандьыыттар тоһуйан, быһаҕынан, сүгэнэн кэрдэн
өлөрбүттэр. Онон бу ыал олоҕор сэрии содула ыарахан этэ.

Ойуунускай үһүс кэргэнэ А.Н. Борисова «Биһиги аҕабыт» диэн кэрэхсэбиллээх ахтыытыгар суруйарынан, Сокольниковтар уонна Платон аҕата Хоочугур Өлөксөй аах Тааттаҕа биир алаас иһигэр олорбуттар: «Сайылыктара — Көөдөккө, быһата, тэлгэһэлэрэ биир. Кыстыктарын буруота көстүһэ турар. Дьүһүннээх кэрэтэ, уҥуохтаах көнөтө, майгытынан-сигилитинэн даҕаны бар дьоҥҥо сирдэрбэтэх кыыһы — Сүөкүччэтин Платон, кырдьык, күүскэ таптаабытын өйдүүбүн. Таптаабыт
да буолан, аймахтара икки өттүттэн сөбүлээбэттэрин үрдүнэн, кэргэн ылбыт
эбит. Сокольниковтар этэллэрэ үһү: “Ама, биһиги оҕобут дьадаҥы Хоочугур уолугар кэргэн барыах бэйэтэ дуо?”. Оттон Платон дьоно: “Уолбут ыарыһах, сөтөл буолан өлөөрү сылдьар кыыһы ойох ылан эрэр”, — дэспиттэр. Эдэрдэр икки өттүттэн таптаспыттар. Ол эрээри Сүөкүччэ: “Ыарыһаҕым бэрт, эн дьолгун алдьатар кыаҕым суох”, — диэн хас да сыл буолумматах. Платон ону этэрэ үһү: “Бу аан дойдуга таптал баар – туохтааҕар да күүстээх. Сүөкүччээ, мин итии тапталым эйигин хайаан да үтүөрдүөҕэ. Холбоһуох, ыал буолуох, буруо таһаарыах».

Акулина Николаевна суруйбутун курдук, эдэркээн Платон Сүөкүччэни оҕотук эрдэҕиттэн сөбүлээбит. Кини ити туһунан «Киһи, гражданин буолбут суолум» диэн ахтыытыгар бэрт кылгастык маннык таарыйан ааһар: «Сокольниковтар оҕолоро – Костя, Миша, Сергей, Софрон – бэрт чугас доҕотторум, кэнники дьылларга эрэллээх табаарыстарым этилэр, онтон кинилэр балтылара Сүөкүччэ оҕо эрдэхпиттэн сүрэҕим таҥарата этэ… Ону оччотооҕу күннэргэ биллэрэр баар буолуо дуо?».

Сүөкүччэни көрбүт дьон кинини уһун суһуохтаах, маҕан дьүһүннээх, арылыччы көрбүт үчүгэйкээн бэйэлээх, киһи сөтөллөөх буолуо диэн саныа суох курдук бэйэлээх, доруобай, толору эттээх кыыс этэ диэн ахталлар. Үгүс киһи бэлиэтииринэн, кыра үөрэхтээҕэ үһү.

Сүөкүччэ саҥаһа, убайын Михаил кэргэнэ Дария Сокольникова туоһулуурунан, Платон Сүөкүччэлиин уонча сыл билсибиттэр. Платон куоракка үөрэнэр сылыгар Фекла убайыгар — аҕатын Өлөксөй быраатыгар быраас Прокопий Сокольниковка Чурапчыга олорбут. Онон сайын Платон куораттан, Фекла Чурапчыттан төрөөбүт алаастарыгар сынньана кэлэллэрэ. Платон дьонугар оттоһон, атын да үлэни көҕүрэтиһэн баран, киэһэ ахсын Феклаҕа кэлэрэ үһү. «Өйдүүбүн ээ, ыраахтан көрдөххө, хара уһун сонноох, үрүҥ ырбаахылаах, тиэтэйэн-нэлэһийэн иһэрин. Оччоҕо Сүөкүччэ дьиэтиттэн утары тахсара, илии тутуһан дорооболоһон баран, ампаарга киирэн киэһэни быһа кэпсэтэллэрэ. Кэпсээннэрин быһыта-орута иһиттэххэ, Платон куорат олоҕун, үөрэҕин, учууталларын кэпсиирэ. Оттон Сүөкүччэ Чурапчы судаарыскайдарын кэпсиирэ. Ол судаарыскайдарга Прокопий Нестерович биэс хостоох дьиэтин биэрбит этэ. Платон Сүөкүччэни: “Холбоһуохха”, — диирин, “үөрэххин бүтэрдэххинэ – холбоһуохпут, мин үөрэҕэ суоҕум үчүгэй дуо?”, – диирэ. Арыт киэһэ олоҥхо истэн, арыт киэһэ оҕолору кытары сылдьан оонньоон, ити сайын биллибэккэ ааспыта. Сүөкүлэ эрдэ Чурапчыга барбыта. Платон куоракка киирэн иһэн сылдьыах буолбута. “Куораттан тахсарбар
эйигин баар буолуо диэн сылдьыбытым, дьээдьэҥ Прокопий наһаа үчүгэйдик көрсүбүтэ, эйигин кытары суруйсарбын билэр дуо?”, — диэбитэ. Ону Фекла: “Билэр, бииргэ үөрэммит уолум диир этим. Онуоха кини: “Үчүгэй киһи тахсар оҕото”, — диэн хайгыыра”. Ити күһүн Платон Сүөкүччэҕэ сылдьан ааспытыгар Прокопий Нестерович харчы биэрбитин туһунан ийэтигэр суруйбута. Ийэтэ биһиэхэ кэлэн махтанан барбыта.

Сүөкүччэ Платон үөрэнэр кэмигэр кыһын харчы уонна сурук ыытар эбит. Ону сайын кэпсэтэллэриттэн истэрим. Сүөкүччэ: “Дьээдьэм харчы биэрэр, ону ыытабын”, — диирэ. Платон: “Соҕотох кыыс атааҕыҥ бэрт буоллаҕа”, — диэн күлэр-оонньуур буолара. Сүөкүччэ суругун табаарыстарыгар аахтарбытын эмиэ кэпсиирэ. Куоракка икки истиҥ табаарыс уолаттардаахпын диирэ, кэнники биллэххэ, биирэ Степан Аржаков эбит. Бу уолаттар Сүөкүччэни хаартыскатын көрөн, суругун ааҕан билэллэрин кэпсиирэ. “Эйигин кырасыабай уонна сүрдээх быһаарыылаахтык суруйар эбит, кыра үөрэхтээх
кыыска. Мин биир үлэһит кыыһы билэбин даҕаны, итинник быһаарыылаахтык суруйбат”, — дииллэр диэн эппитин истибитим. Ити курдук сайынын көрсөн, кыһынын суруйсан билсибиттэрэ Платон уонна Сүөкүччэ».

Фекла Алексеевна ыраас-сырдык санаалаах, барыга бары көхтөөх кыыс эбит. Ол да иһин дьон бары кинини сылаас тылынан ахталлар. Т.С. Таппыров Ойуунускай туһунан
ахтыытыгар маннык суруйбут: «Мин Чөркөөххө үөрэнэ сылдьар кэммэр, оскуолаҕа, нардомҥа оонньуу, бырааһынньык буоллар эрэ, Ойуунускай сахалыы тылбаастаабыт “Интернационалын” уонна Советскай былааһы, саҥа олоҕу уруйдуур-айхаллыыр “Көҥүл ырыата”, “Уруйа улааттын”, “Былааһы — Совекка!” диэн аатырбыт ырыаларын улаханныын-оччугуйдуун уостарыттан түһэрбэккэ ыллыыллара, ол иһигэр биһиги, оскуола оҕолоро, бары ыллаан аххан биэрэрбит. Оччолорго Фекла Алексеевна Сокольникова, кэнники Ойуунускай маҥнайгы кэргэнэ, баттаҕа субуллан олорон,
миигин ньилбэгэр көтөҕөн баран, ити ырыаларга үөрэтэрэ, ыллаан сыыйар
буолара».

Сүөкүччэ революция кэнниттэн куоракка киирбит. Кинини 1919-1920-с сс. хаартыскаларга «Саха аймах» уопсастыба театральнай секциятын кыттыылаахтарын ортотугар көрүөхпүтүн сөп. Алампа эдэр сааһын доҕоро Николай Жирков 1963 с. Г.Р. Кардашевскайга кэпсээбитинэн, Сүөкүлэ куоракка Кирилэ Дабыыдаптаахха олорбут, онно Былатыан сотору-сотору кэлэн олоҥхолуур буолара үһү. Кини Мария Ивановна эмээхсини кытары бэркэ тапсара уонна онно сылдьан, Сүөкүлэтин кытары билсэрэ.

Ити курдук Платон тапталлаах Сүөкүччэтин кытары уонча сыл доҕордоһон, тылын ылыннаран, 1921 с. ахсынньыга Тааттаттан сүгүннэрэн, куоракка киллэрбит.

Фекла Алексеевна саҥаһа Дария Тимофеевна Сүөкүччэ Платоннуун холбоһон бииргэ кыстаабыт кыһыннарын сааһыгар ханнык эрэ хаһаайыстыбаттан харчытыгар ыан иһэргэ ынах уонна биэ эттэспиттэрин туһунан суруйар: «Ол иһин даачаҕа биһигини кытта таҕыс, биэ кымыһына оҥор”, — диэн Сүөкүлэ миигин көрдөспүтэ. Онон мин кинилэри кытта Манньыаттаах уолун даачатыгар сайылаабытым, биэ үүтүттэн кымыс оҥорорум. Бу кымыһы Платон, Сүөкүччэ уонна кинилэр доҕотторо, ыалдьыттар бэркэ хайҕаан иһэллэрэ. Сүөкүччэлээх элбэх ыалдьыттааххоноһолоох буолаллара.
Үксүн Исидор Барахов, Степан Аржаков, Габышев кэргэнэ Марфа ПотаповаГабышевалыын, Максим Аммосов, билигин баар үтүөлээх быраас Лев Львов уо.д.а. сылдьаллара. Бу даачаҕа олбуор иһигэр биир тиит баара, билигин даҕаны баар, өрөбүллэргэ мустан, ол тиит тула олорон оонньоон-күлэн, арыт олох туһунан кэпсэтэн
тахсаллара. Степан Аржаков бу тииккэ хатаастан тахсарын олус сөбүлүүрэ.

Платон Алексеевич төһө даҕаны түбүктээх үлэҕэ сырыттар, Сүөкүччэтигэр мэлдьи бириэмэ булара. Сүөкүччэ уонна Платон айылҕаны наһаа таптыыллара, ол иһин
тыаҕа күүлэйдииллэрэ, ардыгар дьиэҕэ олорон кэпсэтэллэрэ. Бу даача аттыгар даача туттуох буолаллара. Сүөкүччэ үтүө санаалаах, эйэҕэс киһи этэ. Убайа Михаил өрөбүлгэ
эрэ биһиэхэ кэлэрэ уонна үлэтэ табыллыбатынан куоракка олороро. Сүөкүччэ киниэхэ нэдиэлэ ахсын чиэппэрдээх бытыылканан кымыс ыыттарара. Миигин кытта тыаҕа үгүстүк күүлэйдиир буолара. Күһүнүгэр куоракка төннүбүттэрэ».

Ити күһүн буолбут биир бэлиэ түгэн туһунан Суорун Омоллоон маннык ахтар: «Биирдэ дьиэ аанын аһаат: “Сүөкүччээ, дьэ үчүгэй да үчүгэй кэһиибин аҕаллым!”, – диэбит.
Дьиэлээхтэр дойдутуттан туох эрэ минньигэһи киллэрдэҕэ диэн үөрэ санаабыттар. Дьэ, чэйдии олорбуттар. Онуоха: “Хайа кэһииҥ?”, – диэн Сүөкүччэтэ ыйыппыт. “Кэһиим
бу баар!”, – Платон сиэбиттэн кумааҕыны сулбу ойутан таһаарар уонна ыстакааннаах чэйин сыҕарыта анньан баран ааҕан барар». Ити Дмитрий Кононович Ойуунускай «Доҕорбор Сүөкүччэҕэ» диэн 1922 с. алтынньы 30 күнүгэр суруйбут «Кылбаарар кынаттаах

Кыталыктан ордук
Тырымныыр чыычааҕым,
Тыкаарар далбарым,

Сүрэҕим сөбүлүүр
Сүөкүччэ доҕорум!» диэн тыллартан саҕаланар тапталын лиирикэтин чыпчаала буолбут хоһоонун туһунан этэр.

Саҥаһа салгыы ахтар: «Сүөкүччэ ыарыһах этэ. Кини доруобуйатын тупсарарга Платон кыһана сатаабыта. Ол иһин даачаҕа эрдэ тахсыбыттара, кымыс оҥотторбуттара. Үстэ оҕолоноору гыммыттара табыллыбатаҕа. Онон нөҥүө сайынын Сүөкүччэни эмтэтэ, бэйэтэ үөрэнэ соҕуруу барар буолбуттара. Мин ол кэмҥэ оҕолонон родилкаҕа сытарым.
Оҕоломмутум алта хоммута, оччотооҕуга аҕыс хоммут дьахтары таһаараллара. Соҕуруу барыахтарын биир хонук иннинэ родилкаҕа кэлэн миигин көрсөн барбыттара. Ону-маны кэпсэтэн баран, барарыгар мин: “Атаарар гына тахсыым”, — диэбитим.
“Миигин кыыһым диир буоллаххына, тахсыма. Аҕыс хонугу толор, бу көрүстэхпит дии, аймахтарын-урууларын хаалларан барда диэмэҥ, эмтэнэ бардым, тиллэн кэлиэм”,
— диэбитэ. Кини бу тиһэх тыла буоларын оччотооҕуга мин сэрэйбэтэх эбиппин. Ити кэннэ быраһаайдаһан барбыттара. Нөҥүө күнүгэр биэрэккэ аймахтара бары уонна Платон доҕотторо атаарбыт этилэр. Сүөкүччэ Москваҕа тиийбэккэ, аара өлбүт этэ.
Нөҥүө сайыныгар Платон кэлбитэ, кэлэригэр телеграмма ыыппыта. Онон
биһиги биэрэккэ киирэн көрсүбүппүт. Кинини көрөн мин наһаа ытаан-соҥоон барбытым. Онуоха Платон уоскута-уоскута: “Куоттарбыт кутурҕана” диэн хоһоон суруйдум”, — диэбитэ. Мин кэлин да Платоҥҥа сылдьар этим. Платон Алексеевич мэлдьи
эйэҕэс, Сүөкүччэ аймахтарын дириҥник ытыктыыр киһи этэ».

Эдэр ыал маҥнайгы ыраас тапталынан холбоспут буолан, олус эйэлээхтик, санаа-санааларын тапсан, дьоллоохтук олорон саҕалаан иһэн, Сүөкүччэ балтараа сылынан
эдэр сааһыгар ииннэммит. Платон Алексеевич, чахчы да, олус күүскэ таптаабыт буолан, дьон саҥатын истибэккэ, тапталлааҕа утарсарын ылыммакка, ыарыһах кыыһы
кэргэн ылан, үтүөрдэр баҕа санаатын тумус туттан соҕуруу эмтэтэ илдьэ баран истэҕинэ, Сүөкүччэтэ 1923 с. от ыйын 14 күнүгэр Ишим уонна Тюмень икки ардыгар тимир суолга сырдык тыына быстыбыт.

ТАТЫЙААНА

Платон Алексеевич иккис кэргэнэ Татьяна Дмитриевна Александрова Мэҥэ-Хаҥалас Нөөрүктээйитигэр (Павловскайга) кыанар баай ыалга төрөөбүт. Е.Д. Андросов кэпсээбитинэн, кини маҥнайгы кэргэнэ Ойбоҥко уола диэн эбит. Онтон иккис кэргэнэ – гражданскай сэрии геройа, Кыһыл Сулус уордьаннаах Георгий Осипович Петров-Халлааскы (уола) (1888-1960) этэ. Халлааскы Мэҥэ-Хаҥаласка I Тыыл лыма нэһилиэгэр икки ынахтаах, биир оҕустаах, биир сылгылаах, түөрт оҕолоох быстар дьадаҥы дьиэ кэргэҥҥэ улахан оҕонон төрөөбүт. Үс сыл Ороссолуода оскуолатыгар үөрэммит, ол эрээри үбэ-харчыта суох буолан, салгыы үөрэммэтэх. Онон 13 саастааҕар
аҕатын кытары Бодойбоҕо барсан, бэдэрээччиккэ үлэҕэ киирбит. «Лензолото» тэрилтэ рабочайдарын бараактарыгар уу киллэрээччинэн, мас таһааччынан, лэппиэскэ буһарааччынан сылдьыбыт. 1919 с дойдутугар кэлэр, 2021 с. кыһыллар этэрээттэригэр
киирэн, үрүҥнэри утары охсуһар. Өрө турааччылар кини туһуттан Андриан уонна Иван диэн бырааттарын ытан өлөрбүттэр. Ийэлээх аҕатын үс ый хаайан баран, нэһилиэнньэ модьуйуутунан таһаарбыттар. Халлааскы бастакы кэргэнэ эдэр сааһыгар ыалдьан өлбүт. Онон, кини эдэр сааһыттан эрэйи билэн, хаана алдьанан, майгыта уустугурбут, иһэр-аһыыр буолбут. Архыып докумуона көрдөрөрүнэн, элбэхтик арыгылыырын иһин 1924 с. партиятыттан устубуттар. Биллэр кыраайы үөрэтээччи Е.Д. Андросов: «Ойуунускай иккис кэргэнэ – Мэҥэ-Хаҥалас кыыһа, аатырар кыһыл партизан Халлааскы Бөтүрүөп тобулута кырбаан, өлөрө сыһан араарбыт дьахтара Татьяна Дмитриевна Александрова», — диэн суруйар, салгыы сөбүгэр үөрэхтээх, киэҥ өйдөөх-санаалаах дьахтар эбитин бэлиэтиир. Оттон репрессия сиэртибэтэ буолбут, аатырбыт нарком Роман Кулаковскай кыыһа, педагогическай үлэ ветерана Лидия Романовна Кулаковская 2001 с. миэхэ Татыйаананы кэргэнэ Халлааскы уола атаҕыттан таҥнары ыйаан туран кырбыыра үһү, кырбаан ыарыһах оҥорбут диэн кэпсээбитэ.

Татыйаана, дьон ахтарынан, оһуобай кырасыабай, муоданан таҥнар эбитэ үһү, хаартыскаларга да көрдөххө, толуу көрүҥнээх, мааны дьахтар. Сүөкүччэ саҥаһа Д.Т. Сокольникова: «Иккис кэргэнин “Сүөкүччэҕэ маарынныырын иһин ыллым” диэн табаарыстарыгар кэпсиир сурахтааҕа», — диэн бэлиэтиир. А.Н. Борисова-Ойуунускайа «Биһиги аҕабыт» диэн ахтыытыгар суруйар: «1925 с. ахсынньы 10 күнүгэр Платон иккис кэргэнин кытта саахсаланар. Иккис кэргэнэ — Татьяна Дмитриевна Александрова. Татьяна Дмитриевнаны мин билэбин, өлүөр-сөлүөр эрдэҕинэ, саха дьахтарыгар эмиэ толуу, үчүгэй дьахтар этэ. Кини бастаан аатырбыт кыһыл бартыһааҥҥа Георгий Осипович Петров (Халлааскыга) кэргэн тахсыбыт эбит. Халлааскы кэлин Алдаҥҥа баран хаалбыт, онно тиийэн  баран, кэл диэн ыҥырбытын Татьяна Дмитриевна
барбатах. Кини онтон Дьокуускайга киирбит, сотору оччотооҕу Таатта оройуонугар дьахталлар ортолоругар үлэһитинэн ананан тахсыбыт. Ол сырыттаҕына тиийэн, Платон Чөркөөхтөн булар уонна кэргэннэнэр».

Көхтөөх, актыбыыс дьахтар буолан, Татьяна Петрова 1924 сыл кыһыныгар ыытыллыбыт Сэбиэттэр Бүтүн Саха сиринээҕи үһүс сийиэстэригэр дэлэгээтинэн талыллан кыттыбыта. Бу сийиэскэ актыбыыс дьахталлар Е.Е. Обутова уонна М.Т. Готовцева этии киллэриилэринэн, «Халыымы суох оҥорор туһунан» быһаарыы ылыллыбыт, дьахтар 17 сааһыттан эрэ эргэ тахсара көҥүллэммит. Ол иннинэ кыргыттары, ордук кыаммат-түгэммэт ыал оҕолорун, тулаайахтары, букатын эрдэ, 14- 15 саастарыттан эргэ биэрэр үгэс баар этэ. Дьахтар дэлэгээттэр партия обкомун сэкирэтээрэ Е.Г. Пестуну кытары бииргэ уонна сийиэс дэлэгээттэрэ бука
бары түспүт хаартыскаларыгар Татьяна үтүө сэбэрэтинэн, тупсаҕай быһыытынан харахха ойуччу быраҕыллар. Сабаҕалаатахха, Ойуунускай аан бастаан кэрэчээн Татьянаны бу мунньах кэмигэр өйдөөн көрбүт буолуон сөп.

Кини сайдыылаах, үөрэхтээх дьахтар буолан, кэргэниттэн сокуонунан арахсар, куоракка киирэр уонна дьахтар үлэтин тэрийээччинэн (разъездной волостной организатор) үлэлээбит. 1920-сс. ортолоругар Татьяна дьахтар хамсааһынын көхтөөх
кыттааччыта буолар. Кэлин кини Киин ситэриилээх комитет (ЯЦИК) Президиумун иһинэн тэриллибит дьахтар хамыыһыйатыгар үлэлээбит.

Татьяна үлэтин да наадатынан, кийиит да быһыытынан Тааттаҕа хас да төгүл тахсыталыы сылдьыбыт. Ол туһунан И.И. Эртюков: «1925 с. кыһын Тааттаҕа командировкаҕа сылдьан баран, куоракка төннөн иһэн, Дьүөн өтөҕө диэн сиргэ олордохпутуна, биһиэхэ иккис кэргэниниин Татьяна Дмитриевна Александрова-Ойуунускайалыын, хара барааҥкалаах, кырса тыһа маҥан бэргэһэлээх дьахтардыын, хонон ааспыта», — диэн ахтар. Оттон Реас Кулаковскай иккис кылааска үөрэнэ сылдьан, Ойуунускай кэлбитигэр бырааба дьиэҕэ олоҥхо истэ барбытын туһунан маннык суруйар: «Остуол уот диэки өйөнүүлээх олоппоско биир оҕонньор киһи олоҥхо сирин-дойдутун кэпсии-кудулута аххан олорор. Кини киирэр ааҥҥа кырыыбалыы олорор. Остуол уҥа диэки өттүгэр Ойуунускай биир мааны баҕайы таҥастаах дьахтары көтөҕөн олорор. Дьахтар биһиэхэҕэ кэннинэн буолан сирэйэ көстүбэт, эрин да сирэйин хаххалыы олорор. Оччолорго дьахтары эр киһи көтөхпүтүн көрө илик киһи буоламмын,
ураты дьиктиргээбитим».

1926 с. бэс ыйыгар Ойуунускай Москва куоракка кэргэнин илдьэ эмтэнэ барар. Татьяна эмиэ сэллик ыарыылааҕа, онон, сэрэйдэххэ, маҥнайгы кэргэнин сүтэрбит сүрэх баастаах киһи кэргэнин эрдэ-сылла эмтэтиэн баҕарбыта буолаахтыа. Киин куоракка олорор кэмигэр элбэх айымньыны уонна «Якутская сказка (олонхо), ее сюжет и содержание» диэн үлэтин суруйар. Москваҕа олорбут кэмнэриттэн икки хаартыска хаалбыт. Маҥнайгытыгар кэргэнниилэр иккиэн кириэһилэҕэ олороллоро көстөр. Татьяна кириэһилэтэ хаартыскаҕа түһэрээччигэ бэтэрээ турар буолан, кини хайдах
эрэ кэргэниттэн ордук бөдөҥ курдук көстүбүт. Иккис хаартыскаҕа Татьяна дьүөгэтин кытары түспүт. Хаартыска кэннигэр «Уважаемой нашей Клеопатре Николаевне Бубякиной, На память!!! От ваших знакомых Т.Д. Ойунской и М.И. Кычкиной. Не
забывайте! 19.Х.1927 г.», — диэн суруктаах. Ойуунускайдар 1927 с. бүтүүтэ дойдуларыгар төннүбүттэр. Платон Алексеевич тохсунньу 6 күнүттэн Үөрэх уонна доруобуйа харыстабылын наркомунан анаммыт.

Үөһэ ахтыллыбыт Лидия Романовна миэхэ Татьяна Дмитриевна туһунан манныгы кэпсээбитэ: «Ол сыл тыаттан киирэн олордохпуна (4-5 саастаах кыыс эрдэхпинэ),
Крымтан сынньанан кэллилэр. Татьяна Дмитриевна аатырбыт кырасаабысса этэ. Наһаа мааныта: кырса тыһа бэргэһэлээҕэ, хара саһыл истээх баархат тастаах, манжеттаах соннооҕо. Кини хаатыҥка кэппэт этэ, түүппүлэ таһынан фетровай бота кэтэрэ. Үлэлэригэр хочуопка сыарҕалаах атынан кэлэллэрэ-бараллара, атахтарын эһэ тириитинэн сапталлара.

Крымтан кэлэн кэпсииллэринэн, кулун тутар ыйга муораҕа сөтүөлээбиттэр. Иккиэн түбүркүлүөстээхтэр, онон Татьяна от күөҕэ дьүһүннээх кыра бааҥканы илдьэ сылдьан, хааннааҕынан силлиирэ. Ону үтүктэн, кэрэ дьахтар хайаан да маннык буолуохтаах
дии санаан, “оонньоон, мин мааны дьахтар үһүбүн” диэн духи бытыылкатыгар силлиир идэлэнэ сылдьыбытым. Татьяна оҕоломмута, ол эрээри онтун бэйэтэ кыайан көрбөт
этэ. Биирдэ: “Ньээнньэ оҕом илиитин быһа туппут”, — диэн ытаабытын өйдүүбүн. Кыыстара аҕыйах ыйдааҕар өлбүтэ. Татьяна сааһыары сытан хаалбыта. Маачахам: “Киирэн көр эрэ”, — диэн буойарын үрдүнэн мин хосторугар киирэ турарым. Ол аайы
наһаа үөрэрэ, кэпсэтэрэ. Утуйар хоско муннукка турар трюмоҕа пирамида хайа курдук быһыылаах таас турара, салаатахха туус амтаннааҕа, ону дьиктиргиир, салаан көрөр идэлээҕим. Биирдэ сайын даачаҕа олордохпутуна, атынан Татьяна Дмитриевна тиийэн кэллэ, дэлби ыксаабыт. Дьонум: “Оо”, — дэһэн киллэрдилэр. Ойуунускай ханна эрэ хоно барбыт, онно Халлааскы уола кэлэн дэлби түүрэйдээбит. Хоско батыһан киирэн истэхпинэ, төттөрү астылар. Ону түннүгүнэн көрө сатаан, түннүк маһын тоҕо түһэн
мөҕүллүбүппүн өйдүүбүн».

Д.Е. Габышев ахтарынан, биирдэ 1929 с. Горкомҥа киэҥ ыҥырыылаах аһаҕас партийнай мунньах буолбут. Онно Ойуунускайы «Кыһыл Ойуун» айымньытынан уонна
баай төрүттээх кэргэннээҕинэн киирэн кириитикэлээбиттэр. Онно Платон Алексеевич маннык хоруйдаабыт: «Мин кэргэним кулаактан-баайтан төрөөбүтүгэр туох да
буруйа суох дии саныыбын. Кини сэбиэскэй былааска, норуокка бэриниилээҕин бэйэтин дьиҥнээх үлэтинэн-хамнаһынан урут дакаастаан турар, ол туһунан киһи
барыта билэр. Ньээҥкэ туһунан эттэххэ, биһи кэргэмминээн Татьяналыын
иккиэн үрдүк эппиэттээх, кэлиилээх-барыылаах үлэлэргэ үлэлиирбитин учуоттаан, оҕобутун көрдөрөргө Горком бэйэтэ көҥүллээн турар». Мантан салгыы Ойуунускайы ким да утарбатах.

П.А. Ойуунускай Национальнай архыыпка харалла сытар тус дьыалатыгар 1929 с. сэтинньи 28 күнүгэр толорбут анкетатыгар маннык бэлиэтээбитэ баар: «Семейное
положение: женат. Жена больная (тбз), дочь – 4 месяца. Имею няню». Татьяна Александровна уһуннук ыалдьан, суорҕаннаах-тэллэххэ сыппыт. Күннүк Уурастыырап Платон Алексеевич олоҥхотун суруйар кэмигэр дьиэтигэр бара сылдьыбытын, ол
эрээри кэргэнэ улаханнык ыалдьа сытар буолан, үөмэн үктэнэр, сибигинэһэн кэпсэтэр кэри-куру ыалга тиийбитин туһунан ахтар. 1929 с. сайыныгар Митрофан Кампеевка ый
курдук дьиэлэнэн олорбут Д.Е. Габышев Ойуунускайдаах ити дьиэҕэ түгэх хоско олорбуттарын, кыһыл оҕолоох этилэрин, кинилэри кытары Ойуунускай балта уонна судьуйа быраата Уйбаан сыстан олороллорун, кэргэнэ улаханнык ыалдьарын туһунан суруйар. Ити курдук бэрт өр ыалдьан, Татьяна Александровна 1930 с. олохтон туораабыт. Бу кэмҥэ Платон Алексеевиһы көрбүт дьон кини арбы-сарбы буолбутун, санаарҕаабыт дьүһүннээҕин бэлиэтииллэр. Суруйааччы ити сыл от ыйын 29 күнүгэр «Туналҕаннаах ньуурдаах Туйаарыма Куо» диэн олоҥхотун бүтэрбитэ уонна: “Кэриэс.
Таптыыр, ытыгылыыр доҕорум Татыйаана Ойуунускайа аатыгар. Тыл кэриэһэ Тыыннаах буолуоҕа», — диэн суруктаан кэргэнин сырдык аатыгар анаабыта.

Ити курдук Платон Алексеевич күүһэ, кыаҕа тиийэринэн эмтэтэ, үтүөрдэр туһугар кыһалла сатаабыт даҕаны, икки кэргэнин оччолорго киэҥник тарҕаммыт, эмкэ бэриммэт сэллик ыарыы илдьэ барбыт. Ол эрээри кини төһө да тус олоҕор ыарахаттары көрүстэр, олоххо тардыһыылаах киһи буолан, үһүстээн ыал буолбута. Ол туһунан кэлэр нүөмэргэ кэпсиэхпит.

Валентина Семенова